Indeks systematyczny
Katalog 182 pojęć
Kompletny przegląd korpusu w dziesięciu dziedzinach — od epistemologii i teorii systemów, przez architekturę sztucznej inteligencji i ekonomię polityczną, po etykę i ekologię planetarną.
01 Epistemologia 30 pojęć
Granice poznania, przyczynowość, dowodzenie i architektura wiedzy naukowej.
- #001 Bayesianizm stosowany applied Bayesianism — Aktualizacja przekonań
- #002 Pokora epistemiczna epistemic humility — Świadomość granic wiedzy
- #003 Steelmanning steelmanning — Argument w najsilniejszej formie
- #004 Myślenie z pierwszych zasad first principles thinking — Dekonstrukcja do fundamentów
- #005 Rozumowanie zmotywowane motivated reasoning — Naginanie logiki
- #006 Prawo Brandoliniego Brandolini's law — Obalenie bzdury >> jej produkcja
- #007 Iluzja głębi zrozumienia illusion of explanatory depth — Złudzenie rozumienia
- #008 Błąd przeżywalności survivorship bias — Wnioskowanie ze zwycięzców
- #009 Mapa to nie terytorium the map is not the territory — Modele != rzeczywistość
- #010 Brzytwa Hanlona Hanlon's razor — Głupota > złośliwość
- #011 Postprawda post-truth — Emocje > fakty
- #012 Sensemaking sensemaking — Składanie sensu z chaosu
- #013 Niesprawiedliwość epistemiczna epistemic injustice — Utrata wiarygodności za tożsamość
- #014 Przemoc epistemiczna epistemic violence — Niszczenie niezachodnich systemów wiedzy
- #015 Epistemologia sieciowa network epistemology — Sieć generuje polaryzację
- #016 Metaracjonalność meta-rationality — Ponad systemami formalnymi
- #017 Fałszowanie preferencji preference falsification — Mówisz to, co bezpieczne
- #018 Framing framing — Ujęcie kieruje interpretacją
- #019 Płot Chestertona Chesterton's fence — Nie rozbieraj bez zrozumienia
- #020 Falsyfikowalność i kryzys replikacji falsifiability; replication crisis — Nauka musi być obalalna
- #021 Bańki vs. komory echa epistemic bubbles vs. echo chambers — Brak informacji vs. dyskredytacja
- #022 Legibility legibility — Upraszczanie, by administrować
- #023 Załamanie kontekstu context collapse — Wiele publiczności naraz
- #024 Information disorder information disorder — Mis/dis/mal-information
- #025 Prebunking prebunking — Szczepienie na manipulację
- #026 Metanauka metascience — Badanie nauki nauką
- #027 Wnioskowanie przyczynowe causal inference — Korelacja != przyczyna
- #028 Data provenance data provenance — Pochodzenie danych
- #029 Dezinformacja (rama) disinformation — Fałsz intencjonalny vs. błąd
- #030 Prawo Goodharta Goodhart's law — Wskaźnik = cel -> nie działa
02 Kognitywistyka 8 pojęć
Umysł, uwaga, heurystyki poznawcze oraz uwikłanie myślenia w otoczenie.
- #031 Zasada wolnej energii free energy principle — Minimalizacja zaskoczenia
- #032 Przetwarzanie predykcyjne predictive processing — Mózg = maszyna predykcyjna
- #033 Rozszerzony umysł extended mind — Poznanie poza mózgiem
- #034 Enaktywizm enactivism — Interakcja ze środowiskiem
- #035 Metapoznanie metacognition — Myślenie o myśleniu
- #036 Cognitive offloading cognitive offloading — Odciążanie poznawcze
- #037 Doomscrolling doomscrolling — Kompulsywne złe wiadomości
- #038 Burnout burnout — Przewlekły stres zawodowy
03 Ontologia 5 pojęć
Kategorie bytu, emergencja, poziomy organizacji materii i informacji.
- #039 Realizm spekulatywny speculative realism — Rzeczywistość niezależna
- #040 OOO object-oriented ontology — Obiekty niewyczerpywalne
- #041 Hyperobiekty hyperobjects — Wymykają się percepcji
- #042 Realizm agencjalny agential realism — Intra-akcje
- #043 Zwrot ontologiczny ontological turn — Odmienne światy
04 Systemy i złożoność 23 pojęcia
Sprzężenia zwrotne, odporność sieci, katastrofy i dynamika układów złożonych.
- #044 Myślenie systemowe systems thinking — Sprzężenia zwrotne
- #045 Emergencja emergence — Całość > suma
- #046 Nauka o złożoności complexity science — Systemy adaptacyjne
- #047 Antykruchość antifragility — Wzmacniane wstrząsami
- #048 Czarny łabędź Black Swan — Rzadkie + ogromny wpływ
- #049 Polikryzys polycrisis — Kryzysy napędzają się
- #050 Metakryzys metacrisis — Kryzys sensu pod kryzysami
- #051 Tragedia wspólnych tragedy of the commons — Racjonalność niszczy wspólne
- #052 Efekt Lindy'ego Lindy effect — Wiek = prognoza przetrwania
- #053 Paradoks Jevonsa Jevons paradox — Efektywność -> więcej zużycia
- #054 Mocodawca–pełnomocnik principal–agent problem — Rozbieżność interesów
- #055 Zależność ścieżkowa path dependence — Wczesne decyzje zawężają
- #056 Efekty drugiego rzędu second-order effects — Konsekwencje po 1. fali
- #057 Efekty zewnętrzne externalities — Koszty poza rachunkiem
- #058 Moloch / koordynacja Moloch — Konkurencja -> destrukcja
- #059 Zdolność państwa state capacity — Dowożenie polityk
- #060 Problemy złośliwe wicked problems — Brak rozwiązania technicznego
- #061 Feedback loops feedback loop — Przyczyny -> skutki -> przyczyny
- #062 Gry niezerowe non-zero-sum games — Win-win
- #063 Teoria sieci network science — Małe światy, bezskalowe
- #064 Teoria informacji information theory — Entropia
- #065 Climate tipping points climate tipping points — Progi nieliniowej zmiany
- #066 Odporność łańcuchów dostaw supply chain resilience — Absorbowanie szoków
05 Decyzje i ekonomia 20 pojęć
Teoria gier, projektowanie mechanizmów, asymetria informacji i instytucje.
- #067 Myślenie probabilistyczne probabilistic thinking — Rozkłady prawdopodobieństwa
- #068 Inwersja inversion — Eliminuj porażkę
- #069 Odwracalność decyzji decision reversibility — Typ 1 vs. typ 2
- #070 Opcjonalność optionality — Ograniczona strata, nieograniczony zysk
- #071 Koszt alternatywny opportunity cost — Najlepsza porzucona opcja
- #072 Zachęty incentives — Zachęta = klucz do zachowania
- #073 Asymetria informacji information asymmetry — Jedna strona wie więcej
- #074 Efekty sieciowe network effects — Wartość z użytkownikami
- #075 Kreatywna destrukcja creative destruction — Innowacja niszczy stare
- #076 Skin in the game skin in the game — Konsekwencje dla decydenta
- #077 Rent-seeking rent-seeking — Zysk z pozycji
- #078 Nudge / ekonomia behawioralna nudge — Architektura wyboru
- #079 Projektowanie mechanizmów mechanism design — Odwrócona teoria gier
- #080 Plurality Plurality — Cyfrowa współpraca
- #081 ESG environmental, social and governance (ESG) — Ryzyka E/S/G
- #082 Geoeconomic fragmentation geoeconomic fragmentation — Pękanie wzdłuż geopolityki
- #083 Precautionary principle precautionary principle — Niepewność != bezczynność
- #084 Polityka przemysłowa industrial policy — Państwo kieruje sektorami
- #085 De-risking de-risking — Ograniczenie zależności
- #086 Cyfrowa suwerenność digital sovereignty — Kontrola infrastruktury cyfrowej
06 Cyberprzestrzeń i platformy 23 pojęcia
Ekonomia uwagi, protokoły sieciowe, suwerenność cyfrowa i anatomia platform.
- #087 Ekonomia uwagi attention economy — Uwaga = rzadki towar
- #088 Kapitalizm inwigilacji surveillance capitalism — Dane behawioralne do sprzedaży
- #089 Enshittification enshittification — Degeneracja platform
- #090 Martwy internet dead internet theory — Boty > ludzie
- #091 Hiperrzeczywistość hyperréalité — Symulacja > oryginał
- #092 Relacje paraspołeczne parasocial relationships — Więzi z influencerami
- #093 Dark patterns dark patterns — Interfejsy wbrew użytkownikowi
- #094 Datafikacja datafication — Życie -> dane
- #095 Platformizacja platformization — Pośrednicy = infrastruktura
- #096 Zarządzanie algorytmiczne algorithmic management — Menedżer = algorytm
- #097 Techno-feudalizm technofeudalism — Renta z infrastruktury cyfrowej
- #098 Adversarial interoperability adversarial interoperability — Kompatybilność bez zgody
- #099 Semiotyka cyfrowa digital semiotics — Maszyny semiotyczne
- #100 Memetyka memetics — Ewolucja kulturowa
- #101 Filozofia informacji philosophy of information — Informacja konstytutywna
- #102 Moderacja treści content moderation — Regulatorzy dyskursu
- #103 Algorithmic amplification algorithmic amplification — Rekomendacje zwiększają zasięg
- #104 Data brokers data brokers — Handel danymi
- #105 Ekonomia twórców creator economy — Monetyzacja publicznością
- #106 Atomizacja społeczna social atomization — Rozpad więzi pośrednich
- #107 Prekaryzacja precarization — Niepewność -> jednostka
- #108 Loneliness / izolacja loneliness epidemic — Kryzys relacji
- #109 Solucjonizm technologiczny technological solutionism — Problemy != poprawka techniczna
07 Architektura AI 28 pojęć
Modele językowe, transformery, prawa skalowania, bezpieczeństwo i wyrównanie AI.
- #110 Transformer Transformer — Mechanizmy uwagi
- #111 Modele bazowe foundation models — Uniwersalne, adaptowalne
- #112 LLM large language model — Wielkoskalowe modele językowe
- #113 Generatywna AI generative AI — Klasa systemów generujących treści
- #114 Multimodalność multimodality — Tekst + obraz + dźwięk
- #115 Prawa skalowania scaling laws — Potęgowa zależność
- #116 Prompt engineering prompt engineering — Projektowanie poleceń
- #117 In-context learning in-context learning — Zadanie z przykładów
- #118 RAG retrieval-augmented generation — Generacja + wyszukiwanie
- #119 RLHF reinforcement learning from human feedback — Ludzki feedback
- #120 AI alignment AI alignment — Cele AI = ludzkie wartości
- #121 Halucynacje modeli hallucination — Fałsz z pewnością siebie
- #122 Modele dyfuzyjne diffusion models — Generacja przez odszumianie
- #123 Model cards model cards — Dokumentacja modeli
- #124 Synthetic data synthetic data — Dane algorytmiczne
- #125 Privacy-preserving ML privacy-preserving machine learning — ML z ochroną danych
- #126 Podatek wyrównawczy alignment tax — Koszt bezpieczeństwa AI
- #127 AGI artificial general intelligence — AI = człowiek
- #128 Frontier AI frontier AI — Margines możliwości
- #129 Prompt injection prompt injection — Ukryta instrukcja
- #130 Model collapse model collapse — AI -> AI = degeneracja
- #131 AI slop AI slop — Tania treść AI
- #132 AI governance AI governance — Reguły i odpowiedzialność
- #133 Stronniczość algorytmiczna algorithmic bias — Algorytmy != neutralne
- #134 Wyjaśnialność (XAI) explainable artificial intelligence (XAI) — Dlaczego taki wynik
- #135 Red teaming red teaming — Testowanie przez łamanie
- #136 Media syntetyczne synthetic media — Kryzys autentyczności
- #137 Technologie podwójnego zastosowania dual-use technologies — Cywilna + militarna
08 Kultura i władza 21 pojęć
Hegemonia, kapitał symboliczny, propaganda, kaskady preferencji i przemoc.
- #138 Okno Overtona Overton window — Zakres dopuszczalnych idei
- #139 Polaryzacja afektywna affective polarization — Nienawiść > program
- #140 Metamodernizm metamodernism — Cynizm <-> szczerość
- #141 Hipernormalizacja hypernormalization — Fasada normalności
- #142 Tyrania merytokracji the tyranny of merit — Pozycja != zasługa
- #143 Hegemonia kulturowa egemonia culturale — Wartości dominujących
- #144 Pułapka Tukidydesa Thucydides's Trap — Mocarstwo vs. hegemon
- #145 Intersekcjonalność intersectionality — Nakładające się osie
- #146 CRT critical race theory — Rasizm systemowy
- #147 Postkolonializm postcolonialism — Kolonialność trwa
- #148 Biopolityka biopolitique — Zarządzanie życiem
- #149 Posthumanizm posthumanism — Kwestionowanie ekscepcjonalizmu
- #150 Akceleracjonizm accelerationism — Przyspieszyć, by zmienić
- #151 Późny kapitalizm Spätkapitalismus — Absurdy i nierówności
- #152 Cancel culture cancel culture — Cyfrowy ostracyzm
- #153 Culture wars culture wars — Konflikty o wartości
- #154 DEI diversity, equity, and inclusion — Różnorodność / równość / inkluzja
- #155 Efekt Matthewa Matthew effect — Przewagi kumulują się
- #156 Hiperstycja hyperstition — Fikcje spełniają się
- #157 Teoria ciemnego lasu 黑暗森林法则 (dark forest theory) — Widoczność = niebezpieczeństwo
- #158 Rights of nature rights of nature — Przyroda = podmiot praw
09 Etyka i normy 4 pojęcia
Sprawiedliwość, odpowiedzialność w systemach rozproszonych i dylematy technologiczne.
- #159 Zasłona niewiedzy veil of ignorance — Bez wiedzy o pozycji
- #160 Etyka cnót vs. konsekwencjalizm virtue ethics vs. consequentialism — Jaki być vs. jakie skutki
- #161 Etyka technologii ethics of technology — Obowiązki w technologii
- #162 Info-hazards information hazard — Prawda mogąca szkodzić
10 Horyzont i ekologia 20 pojęć
Antropocen, granice planetarne, transformacja energetyczna i ryzyka egzystencjalne.
- #163 Ryzyko egzystencjalne existential risk — Unicestwienie gatunku
- #164 Longtermizm longtermism — Wartość przyszłych pokoleń
- #165 Efektywny altruizm effective altruism — Optymalizacja dobra
- #166 Krytyka efektywnego altruizmu critique of effective altruism — Post-FTX
- #167 Antropocen Anthropocene — Epoka człowieka
- #168 Degrowth degrowth — Odrzucenie wzrostu PKB
- #169 Granice planetarne planetary boundaries — 9 limitów Ziemi
- #170 Ekonomia obwarzanka doughnut economics — Minimum społeczne <-> limit ekologiczny
- #171 Paradoks Fermiego Fermi paradox — Wielki Filtr
- #172 Net zero net zero — Emisje netto = 0
- #173 CDR (usuwanie CO₂) carbon dioxide removal — Usuwanie z atmosfery
- #174 Sprawiedliwa transformacja just transition — Dekarbonizacja bez przerzucania
- #175 Abundance agenda abundance agenda — Zdolność infrastrukturalna
- #176 Prawo Amary Amara's law — Krótko przeceniane, długo niedoceniane
- #177 Game B Game B — Alternatywny OS cywilizacji
- #178 Myślenie liminalne liminal thinking — Przeramowanie przekonań
- #179 Deepfake deepfake — Syntetyczne fałszywki a/v
- #180 Adaptacja klimatyczna climate change adaptation — Dostosowanie do skutków
- #181 Sprawiedliwość klimatyczna climate justice — Kto odpowiada, kto płaci
- #182 Straty i szkody (L&D) loss and damage — Szkody niemożliwe do uniknięcia