Sprawiedliwa transformacja

Definicja robocza

Sprawiedliwa transformacja (just transition) to zasada, że koszty odchodzenia od gospodarki opartej na paliwach kopalnych nie mogą zostać przerzucone na pracowników i społeczności, które z tej gospodarki żyły, a zmiana ma być zaplanowana z nimi, nie wobec nich. W wersji technicznej, ugruntowanej przez wytyczne ILO z 2015 r., oznacza pakiet instrumentów: przewidywanie skutków dla zatrudnienia, ochronę socjalną, przekwalifikowanie, dialog społeczny i inwestycje w nowe miejsca pracy w tych samych regionach. W wersji potocznej, obecnej w polityce i mediach, bywa synonimem każdej rekompensaty za zamykanie kopalń lub elektrowni, a nawet argumentem za ich dłuższym utrzymywaniem. Różnica jest istotna: ILO opisuje sposób przeprowadzenia zmiany, nie jej odroczenie.

Geneza i rodowód

Pojęcie ma rodowód związkowy, nie akademicki. Na początku lat 90. Tony Mazzocchi z amerykańskiego związku pracowników przemysłu naftowego, chemicznego i atomowego (OCAW) proponował „Superfund dla pracowników” na wzór funduszu oczyszczania skażonych terenów; w 1993 r. mówił, że skoro istnieje Superfund dla ziemi, powinien istnieć dla ludzi. Nazwa okazała się obciążona, więc w połowie dekady program przemianowano na just transition; w 1997 r. powstał Just Transition Alliance, a termin przejęły związki kanadyjskie i międzynarodowe centrale związkowe. W 2010 r. Międzynarodowa Konfederacja Związków Zawodowych uczyniła go częścią swojego stanowiska klimatycznego, a w 2015 r. doszło do podwójnej instytucjonalizacji: trójstronne spotkanie ekspertów ILO w Genewie przyjęło wytyczne, a preambuła Porozumienia paryskiego wpisała „sprawiedliwą transformację siły roboczej” do prawa międzynarodowego. Od tego momentu pojęcie zaczęło krążyć poza ruchem pracowniczym: w ruchach sprawiedliwości klimatycznej, które rozszerzyły je na społeczności i Globalne Południe, i w polityce Unii Europejskiej, która w 2020 r. zbudowała na nim instrument finansowy. To ostatnie przechwycenie zmieniło znaczenie: z postulatu równowagi sił w zakładzie pracy pojęcie stało się kluczem alokacji funduszy strukturalnych.

Rodowód środkowoeuropejski

Związek regionu z pojęciem jest doświadczeniem, nie autorstwem. Polska przeprowadziła w latach 1998–2002 zorganizowaną redukcję zatrudnienia w górnictwie węgla kamiennego: ustawa z listopada 1998 r., przygotowana przy udziale związków zawodowych, uruchomiła pakiet odpraw, urlopów górniczych i zasiłków; według studium Wojciecha Suwały dla IISD (2010) z sektora odeszło wówczas ponad 53 tys. osób, a składnik socjalny stanowił 60 proc. zaplanowanych w programie wydatków państwa. Suwała nie używa terminu „sprawiedliwa transformacja”; jego diagnoza to zwlekanie, subsydia podtrzymujące nierentowne kopalnie i brak dywersyfikacji miast górniczych. Urlopy i odprawy górnicze z tego okresu omawia już w rozdziale o instrumentach sprawiedliwej transformacji opracowanie IBS z 2019 r. Drugi węzeł to COP24 w Katowicach w grudniu 2018 r.: polska prezydencja przedstawiła Śląską Deklarację o Solidarnej i Sprawiedliwej Transformacji, przyjętą przez szefów państw i rządów i odwołującą się do wytycznych ILO oraz preambuły paryskiej; pierwotny tekst znajdował się na nieczynnym dziś serwisie prezydencji, więc szczegóły wymagają weryfikacji. Trzeci węzeł jest najświeższy: Fundusz na rzecz Sprawiedliwej Transformacji (17,5 mld euro, uzgodniony w grudniu 2020 r.) obejmuje w Polsce pięć regionów, ze Śląskiem jako największym beneficjentem, a raport IBS z 2026 r. ocenia, że projekty z podpisanymi umowami dadzą ok. 4,8 tys. miejsc pracy przy 97,5 tys. objętych osób.

Dlaczego teraz

Między 2018 a 2026 r. pojęcie przeszło z preambuł do budżetów. Katowicki szczyt z 2018 r. uczynił je tematem dyplomacji klimatycznej; Europejski Zielony Ład (grudzień 2019) i propozycja Mechanizmu Sprawiedliwej Transformacji (styczeń 2020) nadały mu formę funduszu z terytorialnymi planami, które regiony musiały napisać, by sięgnąć po środki. W 2021 r. na COP26 w Glasgow ogłoszono partnerstwo na rzecz sprawiedliwej transformacji energetycznej (JETP) z Republiką Południowej Afryki, przenosząc pojęcie do relacji Północ–Południe. Równolegle w Polsce rząd i związki podpisały w 2021 r. umowę społeczną z harmonogramem zamykania kopalń do 2049 r., a po rosyjskiej inwazji na Ukrainę w 2022 r. szok cenowy na rynku energii zderzył harmonogramy dekarbonizacji z bezpieczeństwem dostaw. Pojęcie stało się potrzebne, bo rozstrzyga się, czy zmiana będzie negocjowana, czy po prostu nastąpi.

Siła wyjaśniająca

Pojęcie pozwala zobaczyć, że opór wobec polityki klimatycznej jest często racjonalną odpowiedzią na rozkład kosztów, nie na cel. Po pierwsze, tłumaczy, dlaczego regiony węglowe głosują przeciw partiom proklimatycznym nawet tam, gdzie mieszkańcy akceptują diagnozę klimatyczną: liczy się pytanie, kto straci pracę pierwszy. Po drugie, pozwala odróżnić transformację zaprojektowaną od transformacji, która już się dokonała bez planu: w Wałbrzychu kopalnie zamknięto w latach 90. bez pakietu porównywalnego ze śląskim, a region do dziś figuruje w planach sprawiedliwej transformacji jako obszar poprzemysłowy. Po trzecie, ujawnia różnicę między rekompensatą a przejściem: odprawa daje pieniądze, ale nie nową gałąź gospodarki, dlatego IBS w 2019 r. badał nie wysokość świadczeń, lecz to, do jakich sektorów górnicy mogą i chcą przejść.

Osie sporu

Niedoceniany kąt

Najmniej omawiany jest fakt, że pojęcie zakłada istnienie partnera po stronie pracy. Sprawiedliwa transformacja powstała w sektorach o wysokim uzwiązkowieniu, a jej narzędzia (układy zbiorowe, porozumienia trójstronne, urlopy branżowe) wymagają organizacji zdolnej podpisać umowę i jej dotrzymać. W gospodarce, w której najwięcej miejsc pracy zależnych od węgla to podwykonawcy, firmy transportowe i usługi lokalne bez reprezentacji, formalne porozumienie z górnikami chroni najlepiej zorganizowanych, a pozostałych pozostawia poza ramą. Śląsk pokazuje tę asymetrię wyraźnie: pakiet z 1998 r. dotyczył zatrudnionych w kopalniach, nie zaś otoczenia, a raporty IBS o zatrudnieniu pośrednim próbują dopiero policzyć tych drugich. Pojęcie bywa więc nie tyle za słabe, ile za wąskie, i to w stronę, której jego krytycy zwykle nie widzą.

W przekładzie

Polski termin jest ustalony w dokumentach unijnych i rządowych jako „sprawiedliwa transformacja”, co oddaje just poprawnie, ale gubi odcień transition jako przejścia z punktu do punktu: polska „transformacja” kojarzy się z latami 90. i ma własną, ambiwalentną pamięć społeczną. Ta pamięć działa dwojako: dla jednych czytelników „transformacja” znaczy modernizację, dla innych utratę pracy bez osłony, co jest akurat tym, czemu pojęcie ma zapobiec. Wariant „solidarna i sprawiedliwa transformacja” z katowickiej deklaracji dodał słowo z polskiego słownika politycznego, lecz nie przyjął się poza nią. Pozostajemy przy „sprawiedliwej transformacji”, z zastrzeżeniem, że w polskim użyciu to pojęcie od początku niesie bagaż poprzedniej transformacji.