O projekcie „Styl myślowy”

Idea przewodnia: styl myślowy (Denkstil)

W 1935 roku lwowski mikrobiolog i filozof nauki Ludwik Fleck opublikował w Bazylei monografię Powstanie i rozwój faktu naukowego. Pokazał w niej, że poznanie nigdy nie odbywa się w próżni: badacze patrzą na świat przez pryzmat określonego stylu myślowego (Denkstil) — zespołu pojęć, założeń i nawyków percepcyjnych, które sprawiają, że pewne zjawiska stają się widoczne, a inne pozostają niezauważalne. Droga samej książki Flecka jest zarazem metaforą losu środkowoeuropejskich idei: napisana we Lwowie, wydana po niemiecku w Szwajcarii, przeleżała dekady poza głównym nurtem, dopóki Thomas Kuhn nie przywołał jej we wstępie do Struktury rewolucji naukowych (1962), skąd wróciła do polszczyzny dopiero w latach osiemdziesiątych.

Ten serwis powstał z przekonania, że współczesny słownik pojęć — od sztucznej inteligencji i teorii systemów, przez ekonometrię i teorię gier, po socjologię władzy i ekologię planetarną — warto czytać podwójnie. Po pierwsze: jako precyzyjne narzędzia analityczne pozwalające rozumieć dzisiejszy świat. Po drugie: jako idee posiadające własną biografię, geografię i historię przekładów.

Środkowoeuropejski rodowód idei

Współczesny obieg naukowy i technologiczny jest niemal całkowicie anglojęzyczny. Sprawia to, że pojęcia takie jak causal inference (wnioskowanie przyczynowe), survivorship bias (błąd przeżywalności), non-zero-sum games (gry niezerowe), preference falsification (fałszowanie preferencji) czy general systems theory (ogólna teoria systemów) docierają do nas jako gotowe wytwory powojennej nauki amerykańskiej.

Tymczasem ogromna część XX-wiecznego aparatu formalnego i pojęciowego narodziła się w policentrycznej sieci ośrodków Europy Środkowej przed rokiem 1939 oraz w doświadczeniu historycznym regionu po roku 1945:

• w lwowsko-warszawskiej szkole filozoficznej i matematycznej (Twardowski, Łukasiewicz, Tarski, Banach, Kuratowski, Steinhaus, Spława-Neyman);
• w wiedeńskich kręgach filozofii nauki, ekonomii i matematyki (Koło Wiedeńskie, kolokwium Karla Mengera, Abraham Wald, Karl Popper, Ludwig von Bertalanffy, Oskar Morgenstern, Friedrich Hayek);
• w budapeszteńskiej tradycji matematycznej i fizycznej (John von Neumann, Leó Szilárd, Pál Erdős, Alfréd Rényi, Karl i Michael Polanyi, János Kornai);
• w praskim strukturalizmie i czeskiej myśli dysydenckiej (Koło Praskie, Karel Čapek, Jan Patočka, Václav Havel);
• w uniwersyteckich ośrodkach Wilna, Krakowa, Charkowa, Klużu, Czerniowiec i Tartu oraz w powojennej refleksji nad totalitaryzmem, gospodarką niedoboru i transformacją ustrojową (Czesław Miłosz, Stanisław Lem, Leszek Kołakowski, Zygmunt Bauman, Stefan Nowak).

Kryterium formacji, nie pochodzenia

W całym serwisie stosujemy ścisłą zasadę: o przynależności do rodowodu środkowoeuropejskiego decyduje formacja intelektualna lub doświadczenie historyczne, a nie miejsce urodzenia czy krew. Badacz należy do rodowodu danego pojęcia tylko wtedy, gdy w regionie odebrał wykształcenie akademickie, uczestniczył w lokalnym środowisku badawczym albo rozpoczął tu pracę prowadzącą do sformułowania idei.

Sam fakt urodzenia w Warszawie lub Budapeszcie przed wyjazdem w dzieciństwie nie stanowi przesłanki rodowodowej. Z kolei badacze ukształtowani na uniwersytetach w Charkowie, Wiedniu, Lwowie, Klużu czy Warszawie, którzy rozwinęli swoje teorie po emigracji do Stanów Zjednoczonych lub Wielkiej Brytanii, są częścią intelektualnej historii regionu.

Geograficzny rdzeń kwerendy obejmuje Polskę, Czechy, Słowację, Węgry, Austrię, Słowenię, Chorwację, Litwę, Łotwę, Estonię, Ukrainę, Białoruś, Mołdawię i Rumunię. Sąsiedztwo historyczne (Rosja i ZSRR, NRD, Bałkany) uwzględniamy z wyraźną adnotacją wówczas, gdy wyjaśnia wspólne instytucjonalne lub intelektualne doświadczenie regionu.

Sześć typów związków (Taksonomia rodowodu)

Największym niebezpieczeństwem przy badaniu genealogii idei jest efektowna nadinterpretacja — zamienianie luźnego podobieństwa w rzekomy wpływ albo budowanie narodowej mitologii pierwszeństwa. Aby temu zapobiec, każdy związek w serwisie przypisany jest do jednej z sześciu ściśle zdefiniowanych kategorii i opatrzony odnośnikiem do dokumentacji źródłowej:

Typ związku	Znaczenie analityczne	Wymagany dowód źródłowy
autor z regionu	Kanoniczne sformułowanie pojęcia lub jego formalnego modelu pochodzi od badacza ukształtowanego w Europie Środkowej	Dokumentacja biograficzna formacji oraz tekst źródłowy wprowadzający model lub pojęcie
wpływ udokumentowany	Późniejsze globalne sformułowanie pojęcia wprost powołuje się na tekst, pojęcie lub autora z regionu	Konkretne miejsce w tekście późniejszym: przypis, cytat, przedmowa lub korespondencja
antycypacja	Wcześniejszy tekst z regionu formułuje zbliżoną ideę, mechanizm lub model — bez dowodu bezpośredniej recepcji w obiegu globalnym	Datowany tekst źródłowy z regionu oraz precyzyjne wskazanie podobieństwa i różnic
odkrycie równoległe	Niezależne sformułowanie tej samej koncepcji w zbliżonym czasie w Europie Środkowej i poza nią	Daty obu publikacji oraz opis kontekstu ich niezależnego powstania
doświadczenie historyczne	Zjawisko wystąpiło w regionie wcześnie lub szczególnie wyraziście, a światowa literatura pojęcia analizuje ten przypadek jako modelowy	Klasyczna praca teoretyczna lub opracowanie empiryczne oparte na przypadku z regionu
kontrapunkt	Tradycja filozoficzna lub naukowa z regionu odsłania granicę, ukryte założenie bądź ślepą plamkę omawianego pojęcia	Tekst źródłowy z regionu oraz wykazanie napięcia teoretycznego między oboma ujęciami

Antycypacja nigdy nie jest nazywana wpływem. Jeżeli Stanisław Lem w Summie Technologiae (1964) szczegółowo zaprojektował „fantomatykę” na siedemnaście lat przed Symulakrami i symulacją Jeana Baudrillarda (1981), odnotowujemy wcześniejsze i bardziej techniczne ujęcie problemu, nie sugerując, że francuski filozof czytał krakowskie wydanie Lema.

Gdy kwerenda nie wykazała udokumentowanego powiązania spełniającego powyższe kryteria (jak w przypadku 73 ze 182 haseł korpusu), strona pojęcia mówi o tym wprost. Brak związku w rejestrze oznacza „nie znaleźliśmy dowodu spełniającego kryteria”, a nie „związek nie istnieje”.

Most przekładowy i obieg języków

Historia pojęć to w równym stopniu historia przekładów i barier językowych. Wzorcowym przykładem jest rozprawa Jerzego Spławy-Neymana Próba uzasadnienia zastosowań rachunku prawdopodobieństwa do doświadczeń polowych, ogłoszona po polsku w „Rocznikach Nauk Rolniczych” w 1923 roku na podstawie badań w Bydgoszczy. Jej kluczowy paragraf 9, wprowadzający notację wyników potencjalnych, doczekał się pełnego przekładu na język angielski dopiero w 1990 roku na łamach „Statistical Science” — po 67 latach (choć sama idea przenikała wcześniej do literatury za sprawą angielskich prac Neymana z lat trzydziestych).

Dlatego w Kanonie lektur każdego pojęcia budujemy most przekładowy: przy każdej pozycji podajemy język i rok oryginału oraz stan wydania polskiego i angielskiego wraz z nazwiskiem tłumacza, wydawcą i rokiem publikacji. Informacja o tym, że kanoniczna monografia z zakresu wnioskowania przyczynowego, teorii systemów czy ekonomii politycznej wciąż nie ma polskiego przekładu, jest istotną diagnozą stanu naszej humanistyki i nauk społecznych.

Anatomia każdego eseju

Wszystkie 182 opracowania w korpusie mają jednolitą, ośmioczęściową architekturę zaprojektowaną tak, by łączyć szybkość orientacji z głębią analityczną:

1. Definicja robocza — zwięzłe, operacyjne ujęcie pojęcia na pierwszym ekranie: co dokładnie oznacza w ujęciu technicznym i czym różni się od spłaszczonego użycia potocznego.
2. Geneza i rodowód — globalna historia wyłonienia się pojęcia, jego autorzy założycielscy oraz dyscypliny, między którymi wędrowało.
3. Rodowód środkowoeuropejski — narracja i ustrukturyzowane karty dowodowe łączące myśl regionu z obiegiem światowym (wraz z wykresem na wspólnej osi czasu).
4. Dlaczego teraz — konkretne procesy technologiczne, instytucjonalne i polityczne z ostatnich lat, które sprawiły, że pojęcie stało się na nowo kluczowe.
5. Siła wyjaśniająca — trzy odmienne dziedziny empiryczne, w których pojęcie pozwala zobaczyć mechanizm niewidoczny bez niego.
6. Osie sporu — mapa najpoważniejszych kontrowersji wokół pojęcia: kto je krytykuje, jak brzmi najmocniejszy kontrargument obrońców i czy spór ma charakter rzeczowy, czy retoryczny.
7. Niedoceniany kąt — rzadko dostrzegany wymiar teoretyczny lub paradoks ukryty w samym pojęciu.
8. Jedno zdanie na wynos — syntetyczna teza zamykająca esej, po której następuje aparat: sieć pojęć pokrewnych, kanon lektur z mostem przekładowym oraz dwujęzyczne cytaty źródłowe.