Degrowth

Definicja robocza

Degrowth to planowe, demokratycznie uzgodnione zmniejszenie przepływu materii i energii przez gospodarki krajów bogatych, tak aby sprowadzić je w granice ekologiczne przy jednoczesnej poprawie dobrostanu i redukcji nierówności. Nie jest recesją: recesja to niezamierzone kurczenie się PKB w gospodarce nadal zależnej od wzrostu, degrowth to przebudowa instytucji (praca, własność, pieniądz, opieka) tak, by wzrost przestał być warunkiem stabilności. Potoczna wersja sprowadza pojęcie do hasła „mniej konsumować”; wersja akademicka mówi o skali metabolizmu społecznego, selektywnym kurczeniu sektorów szkodliwych i rozbudowie sektorów użytecznych. Operacyjnie: pytaj nie „czy PKB rośnie”, lecz „ile ton i dżuli przepływa przez system i kto z tego ma zaspokojone potrzeby”.

Geneza i rodowód

Słowo décroissance pojawiło się w piśmiennictwie ekonomicznym u André Gorza (pod pseudonimem Michel Bosquet) w „Le Nouvel Observateur” w czerwcu 1972 r., w cieniu raportu Klubu Rzymskiego „Granice wzrostu” z tego samego roku. Teoretyczne zaplecze dała bioekonomia Nicholasa Georgescu-Roegena, którego artykuły wydano po francusku w 1979 r. pod tytułem „Demain la décroissance”. Termin odżył jako program polityczny dopiero około 2001–2002 r. (Bruno Clémentin i Vincent Cheynet, numer pisma „S!lence” z lutego 2002 r.), a Serge Latouche nadał mu formę manifestu w „Petit traité de la décroissance sereine” (2007). Angielskie degrowth upowszechniło się po pierwszej międzynarodowej konferencji w Paryżu w 2008 r.; od tego czasu pojęcie przeszło z francuskiej krytyki rozwoju do ekonomii ekologicznej (Joan Martínez-Alier, Giorgos Kallis) i do antropologii ekonomicznej (Jason Hickel). W obiegu publicystycznym bywa zrównywane z programem „zero wzrostu” albo z osobistym minimalizmem, co gubi jego instytucjonalny rdzeń: pytanie o to, dlaczego współczesne gospodarki bez wzrostu wpadają w kryzys zatrudnienia i długu.

Rodowód środkowoeuropejski

Najważniejsze zaplecze teoretyczne pojęcia ma formację bukareszteńską. Nicholas Georgescu-Roegen, urodzony w 1906 r. w Konstancy, studiował matematykę na Uniwersytecie Bukareszteńskim (stypendium od 1923 r., dyplom w 1926 r.), uzupełnił wykształcenie statystyczne w Paryżu u Émile’a Borela i w Londynie u Karla Pearsona, odbył staż u Schumpetera w Harvardzie, po czym wrócił do Bukaresztu, gdzie wykładał i pełnił funkcje publiczne, m.in. pod koniec wojny jako sekretarz generalny komisji rozejmowej w rokowaniach z ZSRR. W lutym 1948 r. uciekł z żoną z Rumunii i osiadł na Uniwersytecie Vanderbilta. „The Entropy Law and the Economic Process” (1971) i polemiczny artykuł „Energy and Economic Myths” (1975) z „minimalnym programem bioekonomicznym” sformułowały tezę, że gospodarka jest procesem nieodwracalnej degradacji niskiej entropii, więc trwały wzrost materialny jest fizycznie niemożliwy. Jacques Grinevald i Ivo Rens wydali w Lozannie wybór tych tekstów jako „Demain la décroissance” (1979); Latouche według dostępnych opracowań nazwał Georgescu-Roegena głównym teoretycznym źródłem décroissance, a Mauro Bonaiuti jednym z analitycznych fundamentów tej perspektywy. Związek jest udokumentowany po stronie późniejszego ruchu, nie po stronie autora: Georgescu-Roegen nie używał słowa décroissance, a jego stosunek do programu politycznego, jaki z niego wyrósł, był mniej jednoznaczny niż tytuł francuskiego zbioru. Bukareszteńską formację łączą z ideą nie tylko matematyka i statystyka: według otwartych opracowań doświadczenie chłopskiej, słabo rozwiniętej gospodarki Rumunii przekonało go, że ekonomia neoklasyczna opisuje tylko rozwinięty kapitalizm, a jego prace o gospodarce chłopskiej z lat 60. prowadzą do bioekonomii; tego wątku nie sprawdzono w tekstach źródłowych.

Dlaczego teraz

Trzy serie zdarzeń przeniosły pojęcie z marginesu do instytucji. Po pierwsze, debata o odsprzęganiu: raport Europejskiego Biura Ochrony Środowiska „Decoupling debunked” (2019) i przegląd Hickela i Kallisa „Is Green Growth Possible?” (online 2019) stwierdziły brak dowodów na absolutne odsprzęgnięcie zużycia zasobów od PKB w tempie wymaganym przez cele klimatyczne, co odebrało zielonemu wzrostowi status oczywistości. Po drugie, instytucjonalizacja: w grudniu 2022 r. „Nature” opublikowało komentarz grupy badaczy (m.in. Hickel, Kallis, Juliet Schor, Julia Steinberger) o tym, czego degrowth potrzebuje od nauki, a w maju 2023 r. dwudziestu posłów z pięciu grup politycznych zorganizowało w Parlamencie Europejskim konferencję „Beyond Growth” przy poparciu przewodniczącej Parlamentu Roberty Metsoli. Po trzecie, kryzys energetyczny 2022 r. i inflacja po pandemii pokazały, że przymusowe zmniejszenie zużycia bez przebudowy instytucji wygląda dokładnie tak, jak degrowth ostrzegał: jak recesja, która uderza w najsłabszych.

Siła wyjaśniająca

Pojęcie każe odróżnić wzrost od tego, co wzrost obiecuje. Przykład pierwszy: polityka klimatyczna oparta na efektywności energetycznej od dekad notuje postęp jednostkowy i porażkę zbiorczą, bo oszczędności są pożerane przez zwiększoną skalę; degrowth nazywa ten mechanizm i każe ustalić pułap przepływu, a nie tylko współczynnik. Przykład drugi: debaty o skróceniu tygodnia pracy, dochodzie podstawowym i gwarancji zatrudnienia wyglądają jak rozproszone postulaty socjalne, dopóki nie zobaczy się w nich jednego problemu — jak utrzymać zatrudnienie i finanse publiczne w gospodarce, która przestaje rosnąć. Przykład trzeci: pojęcie rozdziela wzrost Północy i Południa, pokazując, że globalne średnie zużycia zasobów maskują sytuację, w której część świata musi nadal rosnąć, a część kurczyć się, by bilans się zamknął.

Osie sporu

Niedoceniany kąt

Najsłabiej przemyślaną częścią programu nie jest ekologia ani sprawiedliwość, lecz pieniądz i dług. Współczesny system kredytowy wycenia przyszłość przez stopę procentową, która zakłada, że gospodarka będzie większa; emerytury kapitałowe, obsługa długu publicznego i wyceny spółek to obietnice złożone przyszłemu wzrostowi. Degrowth bez teorii finansów to postulat zmniejszenia licznika przy nienaruszonym mianowniku. Dyskusja o tym, jak wygląda bank, obligacja i emerytura w gospodarce o stałej lub malejącej skali, toczy się na marginesie ruchu, choć od niej zależy, czy planowe kurczenie różni się czymkolwiek od kryzysu zadłużenia.

W przekładzie

Polski termin jest nieustalony. „Dewzrost” (tak w przekładzie słownika D’Alisy, Demarii i Kallisa) jest kalką wierną, ale brzmi technicznie i bywa czytany jako „dewastacja wzrostu”. „Postwzrost” zaciera różnicę między degrowth a post-growth, czyli między aktywnym kurczeniem a obojętnością wobec PKB, na której zależy krytykom w rodzaju van den Bergha. „Odejście od wzrostu” (podtytuł polskiego wydania Hickela) jest najjaśniejsze, ale długie i sugeruje decyzję jednorazową zamiast procesu. Pozostajemy przy angielskim „degrowth” jako nazwie hasła, a w tekście używamy „odejścia od wzrostu” i „planowego kurczenia” jako opisów.