Antropocen

Definicja robocza

Antropocen (Anthropocene) to nazwa proponowanej epoki geologicznej, w której działalność ludzka stała się dominującą siłą kształtującą system Ziemi: skład atmosfery, obieg azotu i fosforu, zasięg gatunków, warstwy osadów. W wersji technicznej jest to twierdzenie stratygraficzne: istnieje czytelny w skałach, globalnie synchroniczny sygnał (pluton z testów jądrowych, mikroplastik, popioły lotne), który pozwala wytyczyć granicę jednostki czasu geologicznego. W wersji potocznej i humanistycznej słowo oznacza raczej stan świadomości: człowiek przestał być obserwatorem przyrody i stał się jej współautorem na skalę planetarną. Obie wersje współistnieją, ale od marca 2024 r. tylko druga nie ma formalnego sporu z geologią.

Geneza i rodowód

Termin wprowadzili do obiegu chemik atmosfery Paul J. Crutzen (laureat Nobla za badania nad ozonem w 1995 r.) i ekolog Eugene F. Stoermer w krótkiej notatce w biuletynie programu IGBP (2000), a spopularyzował komentarz Crutzena „Geology of mankind” w „Nature” (2002). Stoermer używał słowa nieformalnie już w latach 80., Crutzen miał je wypowiedzieć spontanicznie na konferencji w 2000 r. Pojęcie wyrosło z badań nad systemem Ziemi (Earth system science), a jego autorzy od początku wskazywali poprzedników: Antonio Stoppani pisał w 1873 r. o „erze antropozoicznej” i nowej sile tellurycznej, a w latach 20.–40. XX w. biosferę i noosferę opisywali Wiernadski i Teilhard de Chardin. Propozycja Crutzena i Stoermera datowała początek epoki na koniec XVIII w., czas maszyny parowej Watta; Grupa Robocza ds. Antropocenu (AWG), powołana w 2009 r. w ramach Międzynarodowej Komisji Stratygrafii, przesunęła go na połowę XX w., na tzw. wielkie przyspieszenie. W 2023 r. AWG wskazała jezioro Crawford w Ontario jako profil wzorcowy, ale w marcu 2024 r. Podkomisja Stratygrafii Czwartorzędu odrzuciła wniosek, co zatwierdziły władze komisji i IUGS. Równolegle pojęcie przejęła humanistyka (Chakrabarty, 2009), gdzie oznacza już nie jednostkę czasu, lecz kondycję epoki.

Rodowód środkowoeuropejski

Władimir Wiernadski wcześniej sformułował zbliżoną myśl. Mineralog i geochemik wykształcony na Uniwersytecie Petersburskim (dyplom w 1885 r.), profesor w Moskwie, w 1918 r. współzakładał w Kijowie Ukraińską Akademię Nauk i został jej pierwszym prezesem. W książce Biosfera (1926) i w późniejszych tekstach o noosferze — artykule w „Uspiechach sowriemiennoj biołogii” (1944) i „The Biosphere and the Noosphere” w „American Scientist” (1945) — opisał myśl naukową człowieka jako nową siłę geologiczną przekształcającą biosferę. Crutzen w komentarzu w „Nature” z 2002 r. wymienia go obok Stoppaniego jako tego, kto w 1926 r. dostrzegł rosnący wpływ ludzkości, i odnotowuje, że Teilhard de Chardin i Wiernadski używali terminu „noosfera”. To antycypacja, nie wpływ: Crutzen przywołuje Wiernadskiego jako precedens, a nie jako źródło własnej propozycji, a sam termin „noosfera” pochodzi od paryskiego filozofa Édouarda Le Roya. Petersburg i Leningrad należą do sąsiedztwa regionu; do jego rdzenia należy kijowski epizod uczonego, który przypada na początek prac biogeochemicznych, ale poprzedza Biosferę.

Dlaczego teraz

Lata 2018–2026 to zarazem szczyt i instytucjonalna porażka pojęcia. W 2019 r. AWG przegłosowała (29 głosów do 4) wniosek o formalizację epoki z początkiem w połowie XX w.; w lipcu 2023 r. wybrała jezioro Crawford w Ontario, gdzie warwowe osady zapisały skok plutonu z prób wodorowych. W marcu 2024 r. Podkomisja Stratygrafii Czwartorzędu odrzuciła wniosek (według rozszerzonego komunikatu IUGS–ICS 12 głosów przeciw, 4 za i 3 wstrzymujące się), a 20 marca IUGS zatwierdziła tę decyzję, zaznaczając, że termin pozostanie „bezcennym określeniem ludzkiego wpływu na system Ziemi”. Geolodzy uznali, że siedemdziesięcioletnia warstwa osadu to zbyt mało na epokę i że data 1950 r. grzeszy prezentyzmem. W tym samym czasie słowo rozlało się na wystawy, kierunki studiów, serie wydawnicze (w Polsce m.in. „Humanistyka Środowiskowa”) i politykę klimatyczną. Mamy więc pojęcie żywe jako diagnoza i martwe jako jednostka tabeli stratygraficznej, co samo w sobie jest materiałem do analizy.

Siła wyjaśniająca

Pojęcie pozwala zobaczyć skalę i nieodwracalność tam, gdzie język polityki widzi odrębne „problemy środowiskowe”. Po pierwsze, łączy w jedną ramę zjawiska, które dyscypliny rozdzielają: ocieplenie, zakwaszenie oceanów, szóste wymieranie, syntetyczny azot w glebach; wszystkie są śladami jednego sprawcy w jednym archiwum geologicznym. Po drugie, zmienia horyzont czasowy: skoro pluton z 1952 r. i plastik z lat 50. będą czytelne za miliony lat, decyzje polityczne przestają być „bieżące”. Po trzecie, odwraca relację poznawczą: ludzkość przestaje badać przyrodę z zewnątrz, bo sama jest czynnikiem w równaniach, które bada. Przykłady zastosowań: analiza „wielkiego przyspieszenia” po 1950 r. jako pęku wykładniczych krzywych od zużycia wody po turystykę; debata nad geoinżynierią jako świadomym objęciem roli, którą ludzkość pełni już nieświadomie; historia środowiskowa, która datuje odpowiedzialność nie od „odkrycia” kryzysu, lecz od momentu, gdy ostrzeżenia były znane i zignorowane.

Osie sporu

Niedoceniany kąt

Odrzucenie wniosku w 2024 r. jest zwykle czytane jako porażka pojęcia, a może być czymś odwrotnym: przypadkiem, w którym dyscyplina naukowa odmówiła nadania nazwie statusu formalnego, nie kwestionując opisywanego zjawiska. IUGS w tym samym piśmie, w którym zatwierdza odrzucenie, zapewnia, że termin pozostanie w użyciu u geologów, ekonomistów i polityków. To rzadka sytuacja, w której instytucja rozdziela dwie funkcje nazwy: narzędzia klasyfikacji i narzędzia orientacji. Antropocen staje się więc testem na to, czy pojęcie może działać jako „geologia bez stratygrafii”, a przy okazji ujawnia, jak wiele debat humanistycznych opierało się na pożyczonym autorytecie tabeli stratygraficznej, którego teraz nie ma.

W przekładzie

Polski „antropocen” jest ustalony i bezproblemowy, kłopot sprawiają pochodne. „Kapitałocen” jest w polskim obiegu dostępny m.in. dzięki poznańskiemu przekładowi tomu Moore’a (2021), choć brzmi ciężej niż oryginał. Słowo „marazm” u Bińczyk jest własnym polskim wkładem, nie kalką, i nie ma dobrego angielskiego odpowiednika (lethargy gubi odcień bezwładu instytucjonalnego). „Wielkie przyspieszenie” dla Great Acceleration funkcjonuje już stabilnie. Przy nazwiskach z regionu zostajemy przy polskiej pisowni „Wiernadski”, w danych podajemy transliterację angielską.