Późny kapitalizm

Definicja robocza

Późny kapitalizm (Spätkapitalismus, late capitalism) to nazwa trzeciego stadium kapitalizmu, które według Ernesta Mandla zaczęło się po II wojnie światowej i które odróżnia od wcześniejszych stadiów skrócony czas obrotu kapitału trwałego, trzecia rewolucja technologiczna, stała rola państwa oraz przenikanie logiki towarowej do sfer dotąd od niej wolnych. W użyciu kulturoznawczym, za Fredrikiem Jamesonem, termin oznacza epokę, w której nie da się już wskazać zewnętrza wobec rynku, a doświadczenie tej totalności wyraża się w formach postmodernistycznych. W użyciu potocznym po 2016 r. „późny kapitalizm” jest etykietą ironiczną: podpisem pod absurdem, który ma sam się wyjaśniać. Te trzy znaczenia łączy tylko jedno: założenie, że żyjemy w stadium, a nie w stanie trwałym.

Geneza i rodowód

Słowo wprowadził Werner Sombart w latach dwudziestych XX wieku jako nazwę fazy po I wojnie światowej, następującej po „kapitalizmie rozwiniętym” (Hochkapitalismus); nie napisał jednak o niej osobnej rozprawy. Termin odżył w Niemczech Zachodnich lat sześćdziesiątych: Theodor W. Adorno w 1968 r. uczynił pytanie „późny kapitalizm czy społeczeństwo przemysłowe?” tematem zjazdu socjologów, a Jürgen Habermas w 1973 r. opublikował Legitimationsprobleme im Spätkapitalismus. Kanoniczne sformułowanie dał Ernest Mandel w rozprawie Der Spätkapitalismus (Suhrkamp 1972; wersja angielska 1975), broniąc tezy, że powojenny boom da się wyjaśnić z samych praw ruchu kapitału, bez czynników zewnętrznych, i zastrzegając wprost, że chodzi o dalszy ciąg epoki monopolistycznej, nie o nową istotę systemu. Mandel nie powoływał się na Sombarta. Fredric Jameson w eseju w „New Left Review” (1984) i w książce z 1991 r. przejął od Mandla periodyzację i przypisał trzeciemu stadium własną „logikę kulturową”; od tego momentu termin krąży głównie w humanistyce. W latach 2010. przechwyciła go kultura sieci jako hasło do opisu nierówności i absurdów konsumpcji, co w 2017 r. odnotowała amerykańska prasa.

Rodowód środkowoeuropejski

Ekonomiczny szkielet książki Mandla jest w dużej mierze dyskusją z autorami ukształtowanymi w Wiedniu i Warszawie. W pierwszym rozdziale Der Spätkapitalismus, poświęconym prawom ruchu kapitału, Mandel wielokrotnie cytuje Das Finanzkapital Rudolfa Hilferdinga, wiedeńskiego lekarza i ekonomisty z kręgu austromarksistów, który książkę opublikował w Wiedniu w 1910 r., a także schematy reprodukcji Ottona Bauera z tej samej szkoły. W tym samym rozdziale polemizuje z teorią akumulacji Róży Luksemburg, która zanim w 1889 r. wyjechała do Zurychu, skończyła gimnazjum w Warszawie i zaczęła pracę w kręgach partii Proletariat; Mandel cytuje jej Die Akkumulation des Kapitals przy nierównomiernym rozwoju i realizacji wartości dodatkowej. Trzecim nazwiskiem jest Michał Kalecki: Mandel uznaje jego prace za najbardziej zaawansowaną dotąd próbę połączenia marksizmu z ekonometrią i zaznacza, że antycypowały Keynesa, choć jego główny wniosek krytykuje. Kalecki zaczął tę linię badań w warszawskim Instytucie Badania Koniunktur Gospodarczych i Cen, zanim wyemigrował w 1936 r. Żaden z tych autorów nie używał terminu „późny kapitalizm”; związek dotyczy aparatu teoretycznego, nie nazwy. Odrębną sprawą jest doświadczenie regionu po 1989 r., które pojęciu raczej przeczy: tam, gdzie Zachód mówił o kapitalizmie późnym, Europa Środkowa przeżywała kapitalizm wczesny.

Dlaczego teraz

Po 2016 r. fraza stała się jednym z najczęstszych podpisów w mediach społecznościowych pod zdjęciami w rodzaju automatu do sprzedaży biżuterii w szpitalu albo oferty „urlopu bezpłatnego” jako benefitu; w 2017 r. „The Atlantic” opisał ten powrót jako ironiczne określenie współczesnej kultury biznesu. Za modą stoją twarde zjawiska: stagnacja płac realnych po kryzysie 2008 r., mieszkania nieosiągalne dla pokolenia po trzydziestce, gig economy i subskrypcja wszystkiego. Pandemia 2020–2022 dodała obraz systemu, który nagle potrafi zawiesić czynsz i wypłacać dochód bez pracy, po czym wraca do normy. W latach 2023–2026 debata o sztucznej inteligencji i o rentach platform (Yanis Varoufakis mówi już o „technofeudalizmie”) wymusza pytanie, czy „późne” stadium się kończy, czy wchodzi w kolejne.

Siła wyjaśniająca

Pojęcie pozwala zobaczyć, że to, co wygląda na nagromadzenie osobnych patologii, ma wspólną periodyzację. Po pierwsze, tłumaczy, dlaczego kultura i ekonomia przestały dawać się analizować osobno: gdy gra komputerowa, serial i muzyka są jednocześnie produktem, reklamą i platformą zbierania danych, teza Jamesona o kulturze jako „logice” systemu przestaje być metaforą. Po drugie, wyjaśnia zjawisko, które Mark Fisher nazwał realizmem kapitalistycznym: skoro mamy do czynienia ze stadium, a nie z porządkiem natury, to brak wyobrażalnej alternatywy jest skutkiem, nie dowodem. Po trzecie, Mandlowska teza o skróceniu czasu obrotu kapitału trwałego pomaga czytać dzisiejszą kulturę ciągłych aktualizacji i planowanego starzenia: produkt musi umrzeć szybciej, niż się zużyje. Wreszcie przypomina, że państwo nie jest przeciwieństwem rynku, lecz jego stałym składnikiem.

Osie sporu

Niedoceniany kąt

Najrzadziej zauważaną własnością pojęcia jest jego geografia. „Późny kapitalizm” został napisany z pozycji powojennego Zachodu, w którym kapitalizm miał już za sobą dwa stadia. W Europie Środkowej po 1989 r. ten sam system przychodził jako początek, z całym repertuarem akumulacji pierwotnej: prywatyzacją, grodzeniem, zderzeniem z rynkiem pracy bez osłon. Region przeżywał więc jednocześnie kapitalizm wczesny w instytucjach i późny w kulturze (te same seriale, marki i formy konsumpcji). To rozdwojenie tłumaczy, dlaczego zachodnia ironia wobec „późności” brzmi tu często fałszywie, i dlaczego ci sami autorzy, których Mandel cytował jako podstawę teorii, Hilferding, Luksemburg, Kalecki, w swoim regionie są dziś czytani rzadziej niż w Londynie czy Nowym Jorku.

W przekładzie

Polskie „późny kapitalizm” jest kalką przyjętą i nie ma poważnych konkurentów; tytuł przekładu Jamesona z 2011 r. ją utrwalił. Koszt kalki polega na tym, że po polsku „późny” mocniej niż niemieckie spät sugeruje schyłek (jak „późna jesień”), podczas gdy Mandel miał na myśli raczej chronologię niż agonię. Francuski tytuł jego książki, „trzeci wiek kapitalizmu”, byłby wierniejszy intencji, ale nie przyjął się w żadnym języku. Zostajemy przy „późnym kapitalizmie”, pamiętając, że to termin periodyzacyjny.