Hegemonia kulturowa

Definicja robocza

Hegemonia kulturowa to panowanie klasy lub bloku społecznego, które opiera się nie tylko na przymusie państwa, lecz przede wszystkim na zgodzie rządzonych: na tym, że porządek społeczny, język, w jakim się o nim mówi, i granice tego, co uchodzi za rozsądne, są przez podporządkowanych uznawane za naturalne. W ujęciu technicznym Gramsciego hegemonia jest przywództwem „intelektualnym i moralnym” sprawowanym w społeczeństwie obywatelskim (szkoła, Kościół, prasa, stowarzyszenia), zawsze niedomkniętym i wymagającym ustępstw wobec sojuszników. W ujęciu potocznym słowo oznacza po prostu dominację jednej grupy w kulturze albo mediach; to użycie gubi dwa elementy kluczowe dla oryginału: to, że hegemonia jest sojuszem, a nie monopolem, i że trzeba ją nieustannie odnawiać.

Geneza i rodowód

Pojęcie rozwinął Antonio Gramsci, sekretarz Włoskiej Partii Komunistycznej, w „Zeszytach więziennych” pisanych w latach 1929–1935 w faszystowskim więzieniu; po raz pierwszy ukazały się po wojnie w układzie tematycznym (Einaudi 1948–1951), a w całości, w wydaniu krytycznym Valentina Gerratany, dopiero w 1975 r. Gramsci odpowiadał na pytanie, dlaczego rewolucja powiodła się w Rosji, a przegrała na Zachodzie: tam, gdzie państwo jest „tylko okopem”, za którym stoi gęsta sieć instytucji społeczeństwa obywatelskiego, władzy nie da się zdobyć szturmem, trzeba ją wywalczyć w długiej „wojnie pozycyjnej” o kulturę i zdrowy rozsądek. Hegemonia łączyła u niego lekturę Machiavellego (siła i zgoda) z pojęciem „etyczno-politycznego” Benedetta Crocego oraz z obserwacjami językoznawczymi o prestiżu jednych odmian języka nad innymi. Od lat 70. pojęcie przejęły brytyjskie studia kulturowe (Stuart Hall, Raymond Williams), w 1985 r. Laclau i Mouffe oderwali je od klasy, a od lat 70. francuska Nouvelle Droite ogłosiła „gramscizm prawicy”: zanim zdobędzie się władzę, trzeba zdobyć kulturę. Dziś to właśnie ta prawicowa odmiana krąży najszerzej, często w odwróceniu: jako oskarżenie, że hegemonię sprawuje liberalna lewica w uniwersytetach i mediach. Polska recepcja ma dwa etapy: oficjalny (dwutomowe „Pisma wybrane” w Książce i Wiedzy, 1961; „Zeszyty filozoficzne” w PWN, 1991) oraz posttransformacyjny, gdy ukazał się przekład Laclaua i Mouffe ze wstępem Sławomira Sierakowskiego (2007), a „Krytyka Polityczna” opublikowała fragment „Nowoczesnego księcia” (2007).

Rodowód środkowoeuropejski

Dwa związki, oba pośrednie. Pierwszy dotyczy samego słowa. Według glosariusza Davida Forgacsa termin „hegemonia” wszedł do słownika Gramsciego najprawdopodobniej z języka politycznego rosyjskiej socjaldemokracji i Kominternu, gdzie oznaczał kierownictwo proletariatu w sojuszu klasowym: najpierw w odniesieniu do rewolucji 1905 r., po 1917 r. wobec chłopstwa. Gramsci użył go w tym sensie w eseju o kwestii południowej (1926), a dopiero w więzieniu rozszerzył na inne klasy i nadał mu treść kulturową. Forgacs wywodzi to użycie z debat sowieckich lat 1923–1926; ich początek przypada na czas pracy Gramsciego dla Międzynarodówki w Moskwie (1922–1923) i Wiedniu (grudzień 1923 – maj 1924). Rosja należy do sąsiedztwa regionu, a półroczny pobyt w Wiedniu był miejscem pracy, nie formacji; związek wyjaśnia więc drogę terminu, nie czyni Gramsciego autorem z regionu. Drugi związek to kontrapunkt. W trzecim tomie „Głównych nurtów marksizmu” (Instytut Literacki, Paryż 1978) Leszek Kołakowski, ukształtowany w Łodzi i Warszawie, poświęca Gramsciemu osobny rozdział i czyta go z doświadczenia realnego socjalizmu: teoria hegemonii nie rozstrzyga, kto i jakim prawem sprawuje „kierownictwo intelektualne i moralne”, gdy partia ma już państwo. Dokładne sformułowania tego rozdziału wymagają jeszcze sprawdzenia w tekście.

Dlaczego teraz

Po 2018 r. pojęcie wróciło jako słowo-klucz sporów o instytucje. Nowa prawica w USA i Europie mówi otwarcie językiem Gramsciego: książki i eseje o „długim marszu przez instytucje” i o tym, jak „radykalna lewica” opanowała uniwersytety, media i korporacje (m.in. Christopher Rufo, „America's Cultural Revolution”, 2023), uzasadniają politykę wobec szkolnictwa wyższego, programów DEI i mediów publicznych; w 2025 r. administracja Trumpa użyła wstrzymania funduszy federalnych wobec Harvardu i innych uczelni jako narzędzia tej kontrhegemonii. Po drugiej stronie badacze dezinformacji i platform opisują sieci społecznościowe jako nową infrastrukturę zgody, w której to, co „naturalne”, ustalają algorytmy rankingowe i właściciele platform, a kampanie 2016–2024 pokazały, że hegemonia może być kupowana hurtowo. W Europie Środkowej po 2015 r. rządy w Budapeszcie i Warszawie wprost tłumaczyły przejmowanie mediów publicznych, muzeów i instytutów potrzebą przełamania „hegemonii liberalnej”, a ich przeciwnicy — potrzebą obrony pluralizmu przed hegemonią państwową. Pojęcie stało się więc zarazem diagnozą i programem, i to dla obu stron.

Siła wyjaśniająca

Pojęcie pozwala zobaczyć władzę tam, gdzie nikt nie wydaje rozkazów. Po pierwsze, wyjaśnia trwałość porządków, których większość nie wybrałaby świadomie: nie przez strach, lecz przez brak języka dla alternatywy; stąd zainteresowanie nim badaczy nierówności, którzy pytają, dlaczego przegrani systemu głosują na jego obrońców. Po drugie, przesuwa uwagę z treści przekazu na instytucje, które ustalają, co w ogóle jest przekazem: programy szkolne, kanon lektur, redakcje, komisje grantowe, a dziś także moderację treści i rankingi. Po trzecie, tłumaczy, dlaczego zmiana polityczna bez zmiany kulturowej bywa odwracalna: rządy przychodzą i odchodzą, a zdrowy rozsądek epoki trwa, dopóki nie powstanie blok zdolny zaproponować inny. Przykłady: neoliberalny konsens lat 1990–2008, w którym „nie ma alternatywy” przyjmowały także partie socjaldemokratyczne; przemiana stosunku do małżeństw jednopłciowych w ciągu jednego pokolenia, osiągnięta głównie poza parlamentami; wreszcie spór o to, czy sztuczna inteligencja trenowana na dominującym korpusie tekstów utrwala hegemonię, której nikt już nie musi bronić.

Osie sporu

Niedoceniany kąt

Gramsci opisał hegemonię z pozycji kogoś, kto jej nie ma i chce ją zdobyć; stąd wszystko, co w pojęciu jest strategią. Prawie nikt nie czyta go natomiast jako teorii kosztów hegemonii dla hegemona. Tymczasem to ona tłumaczy najciekawsze dzisiejsze zjawiska: blok, który wygrał wojnę pozycyjną, musi nieustannie płacić ustępstwami sojusznikom, pilnować granic „zdrowego rozsądku” i reagować na każdą herezję, przez co staje się sztywny, kosztowny i ślepy na to, co dzieje się poza jego instytucjami. Hegemonia zużywa się od wewnątrz szybciej niż od ataków z zewnątrz; wielkie przegrane ostatniej dekady — od brexitu po klęski partii establishmentu w Europie — zaskoczyły przede wszystkim tych, którzy obsadzali redakcje i katedry. Kołakowski widział to w wersji skrajnej: partia, która ma monopol na „kierownictwo moralne”, w końcu nie wie już, co myślą rządzeni.

W przekładzie

Polski termin jest ustalony i nie myli, ale przymiotnik „kulturowa” nie pochodzi od Gramsciego: on pisał o „egemonia” bez dookreślenia albo o „kierownictwie intelektualnym i moralnym”. Dopisek upowszechnił się w recepcji anglosaskiej i przesuwa akcent z sojuszu klasowego i instytucji na „wartości”, co ułatwia potoczne użycie jako synonimu dominacji w kulturze. W analizie warto trzymać się krótszej „hegemonii” i dopowiadać, o jakie instytucje i jaką zgodę chodzi.