Culture wars

Definicja robocza

Wojny kulturowe (culture wars) to trwały konflikt polityczny, którego przedmiotem nie jest podział zasobów, lecz to, czyje rozumienie moralności, rodziny, religii, historii i tożsamości ma być kodyfikowane przez prawo, szkołę i instytucje publiczne. W ujęciu technicznym Jamesa Davisona Huntera jest to spór między dwoma impulsami kulturowymi: ortodoksyjnym, który sytuuje źródło autorytetu moralnego poza człowiekiem, i progresywnym, który czyni je historycznym i negocjowalnym. W ujęciu potocznym termin oznacza każdą głośną awanturę obyczajową, od pomników po zaimki. Różnica jest ważna: Hunter opisuje linię podziału, która przecina kościoły, partie i rodziny, a publicystyka używa słowa jako etykiety dla każdego sporu, który nie jest o pieniądze.

Geneza i rodowód

Angielskie culture war jest kalką niemieckiego Kulturkampf, nazwy nadanej przez Rudolfa Virchowa w styczniu 1873 r. konfliktowi Prus Bismarcka z Kościołem katolickim o szkołę, małżeństwo cywilne i nominacje kościelne. W amerykańskiej socjologii pojęcie wskrzesił Hunter w książce Culture Wars: The Struggle to Define America (1991), opisując, jak konserwatywni protestanci, katolicy i ortodoksyjni Żydzi, przez stulecie zwalczający się nawzajem, utworzyli wspólny obóz przeciwko progresywnym frakcjom własnych tradycji. Rok później Pat Buchanan w przemówieniu na konwencji republikańskiej w Houston (1992) nazwał ten spór wojną o duszę Ameryki, tak ważną jak zimna wojna, i od tej chwili termin zaczął żyć podwójnie: jako kategoria analityczna i jako hasło mobilizacyjne. Linia dziedziczenia prowadzi od sporów o modlitwę w szkołach i aborcję (lata 60.–80.), przez spory o kanon lekturowy i sztukę finansowaną ze środków publicznych (lata 90.), po dzisiejsze spory o płeć, rasę, pamięć historyczną i migrację. Po 2010 r. pojęcie zostało przechwycone przez globalny obieg medialny i polityczny: w Polsce, na Węgrzech, w Brazylii czy Wielkiej Brytanii mówi się o wojnach kulturowych, często bez odniesienia do protestanckiego podłoża, na którym Hunter je opisał.

Rodowód środkowoeuropejski

Nie znaleźliśmy udokumentowanego związku tego pojęcia z myślą lub doświadczeniem Europy Środkowej.

Dlaczego teraz

W latach 2018–2026 wojny kulturowe przestały być amerykańską osobliwością i stały się formą polityki eksportową. W Polsce spór o aborcję wybuchł po wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 22 października 2020 r. i wyprowadził na ulice największe protesty od 1989 r.; wcześniej, w kampaniach 2019–2020, osią stały się uchwały samorządów nazwane „strefami wolnymi od LGBT”. Na Węgrzech ustawa z czerwca 2021 r. ograniczająca przedstawianie homoseksualności w materiałach dla nieletnich uruchomiła spór z Komisją Europejską, a Kim Lane Scheppele i inni prawnicy pokazywali, że retoryka wojny kulturowej maskuje demontaż instytucji. W Stanach Zjednoczonych wyrok Dobbs v. Jackson Women’s Health Organization (czerwiec 2022) uchylił precedens Roe v. Wade i przeniósł spór o aborcję do legislatur stanowych, a równolegle rozgorzały spory o nauczanie historii rasy, o książki w bibliotekach szkolnych i o programy DEI, które od 2025 r. stały się przedmiotem decyzji administracji federalnej. Z kolei po 2022 r. w Ukrainie derusyfikacja przestrzeni publicznej pokazała, że spory o pamięć i język są w regionie zarazem kulturowe i egzystencjalne. Wojny kulturowe weszły też do słownika polityki europejskiej jako zarzut: oskarżenie przeciwnika o ich „rozpętywanie” jest dziś samo w sobie ruchem w tej wojnie.

Siła wyjaśniająca

Pojęcie pozwala zobaczyć trzy rzeczy, których nie widać z perspektywy klasycznego podziału lewica–prawica opartego na ekonomii. Po pierwsze, wyjaśnia przegrupowania: dlaczego religijni wyborcy o niskich dochodach głosują na partie obniżające podatki bogatym, a świeccy profesjonaliści na partie podnoszące im podatki. Jeśli stawką jest definicja dobrego życia, kompromis materialny jest tani, a symboliczny niemożliwy. Po drugie, tłumaczy gramatykę sporu: w wojnie kulturowej każdy lokalny epizod (jedna szkoła, jeden spektakl, jeden wyrok) jest czytany jako front większej wojny, więc eskaluje ponad swoją wagę, a strony inwestują w reprezentatywność przypadków, nie w ich rozstrzygnięcie. Po trzecie, pokazuje, dlaczego instytucje neutralne światopoglądowo (sądy, uniwersytety, media publiczne, muzea) stają się głównym łupem: kto kontroluje instytucję definiującą normalność, nie musi wygrywać każdych wyborów. Przykłady: spór o podręczniki historii w Polsce (2022–2023), batalie o rady szkolne na Florydzie, reforma węgierskich uniwersytetów przez fundacje powiernicze (2021).

Osie sporu

Niedoceniany kąt

Najmniej omawianym skutkiem wojen kulturowych jest to, co robią z pojęciem kompromisu. W sporze o zasoby kompromis jest naturalny, bo zasoby są podzielne; w sporze o to, kim jesteśmy, kompromis wygląda jak zdrada. Dlatego systemy polityczne, które przez dekady budowały instytucje targu (komisje trójstronne, koalicje, procedury konsultacji), nagle odkrywają, że te instytucje nie mają czym handlować. Drugi pomijany wątek: wojny kulturowe nie są symetryczne w czasie. Obóz, który traci kontrolę nad demografią i kulturą popularną, przenosi walkę do instytucji o długim horyzoncie (sądy, konstytucje, prawo wyborcze), bo tylko tam może zamrozić stan rzeczy. Wojna kulturowa jest więc często sygnałem, że jedna ze stron już uznała, iż na otwartym rynku kultury przegrywa. To tłumaczy, dlaczego jej natężenie rośnie wtedy, gdy przedmiot sporu społecznie przestaje być kontrowersyjny.

W przekładzie

Polski termin „wojny kulturowe” jest kalką i tak funkcjonuje w publicystyce i naukach społecznych od lat 90.; liczba mnoga przeważa nad pojedynczą. Kłopot jest inny: po polsku słowo „kulturowe” kojarzy się z kulturą w sensie sztuki i obyczaju, a nie z całościowym sporem o autorytet moralny, o który chodziło Hunterowi, przez co termin zawęża się do awantur o spektakle i pomniki. Pozostajemy przy „wojnach kulturowych” jako nazwie utrwalonej, ale w analizie warto dopowiadać: „spór o to, kto definiuje normę”. Niemiecki „Kulturkampf” po polsku oznacza konkretny epizod historyczny, więc jako synonim współczesnego zjawiska myli.