Polaryzacja afektywna

Definicja robocza

Polaryzacja afektywna (affective polarization) to rozziew między ciepłem, jakie wyborcy czują wobec własnej partii, a chłodem lub wrogością wobec partii przeciwnej — mierzony zwykle różnicą wskazań na „termometrze uczuć” od 0 do 100. Nie opisuje tego, jak daleko od siebie leżą programy, lecz jak bardzo ludzie nie lubią i nie ufają tym, którzy głosują inaczej; stąd potoczne streszczenie „nienawiść przed programem”. W wersji technicznej jest to zmienna indywidualna agregowana do poziomu kraju, w wersji potocznej — ogólne określenie na „podzielone społeczeństwo”. Różnica ma znaczenie: dwa kraje o identycznym rozkładzie poglądów mogą mieć zupełnie różny poziom wrogości partyjnej.

Geneza i rodowód

Termin ukuli w 2012 r. Shanto Iyengar, Gaurav Sood i Yphtach Lelkes w artykule Affect, Not Ideology, pokazując na danych American National Election Studies, że Amerykanie oddalają się od siebie uczuciowo znacznie szybciej niż ideologicznie, a ich wzajemna niechęć ma słaby związek z poglądami na konkretne sprawy. Podłożem teoretycznym była teoria tożsamości społecznej Henriego Tajfela i Johna Turnera: przynależność partyjna działa jak każda inna tożsamość grupowa, a sama kategoryzacja na „my” i „oni” wystarcza do faworyzowania swoich. Iyengar i Sean Westwood w 2015 r. (Fear and Loathing across Party Lines) przenieśli pomiar z deklaracji na zachowanie — test skojarzeń utajonych, gry ekonomiczne, ocena kandydatów do stypendium — i stwierdzili, że dyskryminacja partyjna przewyższa rasową, bo nie krępuje jej żadna norma. Lilliana Mason (2018) dodała mechanizm „sortowania społecznego”: partie stały się megatożsamościami skupiającymi religię, pochodzenie i styl życia. Pod koniec drugiej dekady XXI w. pojęcie wyszło poza Stany Zjednoczone, co wymagało nowych miar dla systemów wielopartyjnych (indeks API Andresa Reiljana, propozycje Markusa Wagnera). W publicystyce bywa spłaszczane do „obie strony się nienawidzą”, co gubi asymetrie i różnicę między wrogością wobec elit a wrogością wobec sąsiadów.

Rodowód środkowoeuropejski

Region nie dał pojęciu autora, ale dał mu najjaskrawszy przypadek. Gdy Reiljan w 2020 r. zastosował swój indeks do 22 europejskich demokracji i USA w latach 2005–2016, najwyższe wartości wypadły w Europie Środkowo-Wschodniej i Południowej — wyraźnie powyżej Stanów Zjednoczonych, które w debacie publicznej uchodzą za wzorzec podziału. Co ważniejsze, w regionie wysoka wrogość partyjna występowała także przy ideologicznie centrowych systemach partyjnych, czyli tam, gdzie amerykańska intuicja „ludzie nienawidzą się, bo różnią się poglądami” nie działa. Analiza regionalna z 2023 r. (Bettarelli, Reiljan, Van Haute) wskazuje Węgry wśród krajów o najwyższych wynikach, a Polskę w grupie umiarkowanie wysokiej, z dużymi różnicami między regionami, wyraźniejszymi po 2008 r. Polska po 2015 r. weszła też do literatury porównawczej jako przypadek polaryzacji „odgórnej”: Hubert Tworzecki (2019) argumentuje, że przy braku głębokich podziałów społecznych, stabilnym wzroście i umiarkowanych nierównościach wrogość wytworzyła część klasy politycznej, sięgając po retorykę delegitymizującą instytucje. To odwraca kierunek wyjaśnienia znany z USA: nie społeczeństwo posortowało partie, lecz partie posortowały społeczeństwo.

Dlaczego teraz

Pojęcie przebiło się do obiegu w latach 2018–2026 z trzech powodów. Po pierwsze, Stany Zjednoczone dostarczyły spektakularnych danych: Pew Research Center w raporcie z 9 sierpnia 2022 r. podał, że odsetek republikanów uważających demokratów za bardziej niemoralnych od innych Amerykanów wzrósł z 47% w 2016 r. do 72%, a wśród demokratów z 35% do 63%; szturm na Kapitol 6 stycznia 2021 r. zrobił z tych liczb problem ustrojowy. Po drugie, badania porównawcze (Gidron, Adams i Horne 2020; Reiljan 2020; Boxell, Gentzkow i Shapiro 2024) pokazały, że amerykański wzrost wrogości jest wyjątkowo szybki, ale poziom — nie, co przeniosło uwagę na Europę. Po trzecie, kraje regionu dostarczyły własnych przypadków: kampania przed wyborami 15 października 2023 r. w Polsce i zwycięstwa Fideszu na Węgrzech w latach 2010–2022 stały się materiałem dla badań nad polaryzacją „odgórną” i jej odwracalnością. W 2025 r. ukazał się Handbook of Affective Polarization (red. Mariano Torcal i Eelco Harteveld), znak, że temat ma już własną subdyscyplinę.

Siła wyjaśniająca

Pojęcie pozwala zobaczyć trzy rzeczy, które umykają, gdy spór mierzy się tylko poglądami. Pierwsza: zgoda programowa nie łagodzi konfliktu. Wyborcy dwóch partii mogą zgadzać się co do podatków czy wydatków na zdrowie, a mimo to odmawiać sobie nawzajem przyzwoitości — co tłumaczy, dlaczego „kompromis merytoryczny” tak rzadko gasi emocje. Druga: wrogość wylewa się poza politykę. Eksperymenty Iyengara i Westwooda pokazują, że ludzie dyskryminują przeciwników politycznych przy ocenie życiorysu ucznia starającego się o stypendium; późniejsze prace dokumentują podobne efekty w doborze partnerów, zatrudnianiu i miejscu zamieszkania. Trzecia: polaryzacja afektywna jest zmienną, którą elity mogą podnosić i obniżać szybciej niż rozkład poglądów — przypadek Polski po 2015 r. jest tego ilustracją, a eksperymenty z „korygowaniem metapercepcji” (ludzie przeceniają wrogość i skrajność drugiej strony) pokazują, że da się ją obniżać, choć nie wiadomo, na jak długo.

Osie sporu

Niedoceniany kąt

Najmniej zbadaną zmienną jest asymetria. Pomiar różnicy ciepła między „moją” a „ich” partią wyrównuje obie strony, tymczasem dane z Polski (raport Pauliny Górskiej z 2019 r.) pokazują, że wyborcy ówczesnej opozycji żywili wobec zwolenników PiS silniejsze negatywne uczucia, w większym stopniu ich dehumanizowali i mniej im ufali niż odwrotnie — przy czym wyborcy PiS równie negatywnie oceniali grupy tradycyjnie najmniej lubiane. Symetryczny indeks ukrywa więc, że po jednej stronie wrogość jest skupiona na jednym przeciwniku, a po drugiej rozproszona na wiele grup obcych. To różne zjawiska o różnych skutkach politycznych: pierwsze mobilizuje do urn, drugie buduje koalicje wykluczenia. Pytanie, która z tych konfiguracji jest trwalsza po zmianie władzy, pozostaje otwarte i jest lepszym testem teorii niż kolejne pomiary średniej.

W przekładzie

Polski termin nie jest ustalony. „Polaryzacja afektywna” to kalka przyjęta w politologii i psychologii społecznej (używa jej m.in. literatura NCN i CBOS); „polaryzacja emocjonalna” brzmi naturalniej, ale sugeruje chwilowe wzburzenie, podczas gdy chodzi o trwałą postawę. „Wrogość partyjna” oddaje sens, lecz gubi drugi biegun — ciepło wobec swoich, które jest częścią pomiaru. Zostajemy przy „polaryzacji afektywnej” jako terminie technicznym i „wrogości partyjnej” jako opisie potocznym.