Metamodernizm

Definicja robocza

Metamodernizm to nazwa wrażliwości kulturowej, która nie wybiera między nowoczesną wiarą w sens, postęp i szczerość a ponowoczesną ironią, dystansem i podejrzliwością, lecz oscyluje między nimi: angażuje się, wiedząc, że zaangażowanie może być naiwne, i ironizuje, nie rezygnując z celu. W ujęciu technicznym Timotheusa Vermeulena i Robina van den Akkera jest to „struktura czucia” (termin Raymonda Williamsa) pokolenia dorastającego w cieniu kryzysu 2008 r., opisywana jako „poinformowana naiwność” i „pragmatyczny idealizm”. W ujęciu potocznym pojęcie zlało się z „nową szczerością” (new sincerity) i oznacza po prostu estetykę szczerości po epoce ironii, a w obiegu internetowym stało się nazwą programu politycznego lub rozwojowego. Pierwsza wersja jest opisem, pozostałe deklaracją.

Geneza i rodowód

Słowo „metamodern” krążyło od lat 70. w literaturoznawstwie (Mas’ud Zavarzadeh, 1975, o prozie amerykańskiej) i w innych dziedzinach bez wspólnego sensu. Współczesne znaczenie nadali mu dwaj holenderscy badacze: Timotheus Vermeulen (studia kulturowe, Uniwersytet Radbouda w Nijmegen) i Robin van den Akker (filozofia, Uniwersytet Erazma w Rotterdamie) w eseju Notes on metamodernism („Journal of Aesthetics & Culture”, 2010). Odpowiadali na dwie rzeczy: na zgodę krytyków, że postmodernizm się wyczerpał (Linda Hutcheon, Gilles Lipovetsky), i na brak zgody co do tego, co przyszło po nim. Diagnozę osadzili w kryzysie 2008 r., kampanii Obamy i zwrocie neoromantycznym w sztuce. Oscylację opisali metaforą Platońskiej metaxy, bycia pomiędzy. Linia dziedziczenia prowadzi od Jamesona i Hutcheon przez badania nad „końcem postmodernizmu” (Raoul Eshelman, Nicolas Bourriaud, Alan Kirby) do tomu Metamodernism: Historicity, Affect and Depth after Postmodernism (2017). Pojęcie szybko przechwyciły dwa inne obiegi: artystyczny, w którym Luke Turner ogłosił w 2011 r. Metamodernist Manifesto z wezwaniem do oscylowania, oraz polityczno-rozwojowy, w którym szwedzko-duński pseudonimowy duet Hanzi Freinacht (The Listening Society, 2017) uczynił z metamodernizmu etap rozwoju społeczeństw i program dla ruchów w rodzaju Game B. Sami autorzy zastrzegali (2015), że metamodernizm nie jest ruchem ani manifestem.

Rodowód środkowoeuropejski

Zanim słowo nabrało obecnego sensu, inną jego wersję rozwijała Alexandra Dumitrescu, ukształtowana w Klużu: tam zrobiła licencjat z anglistyki i magisterium z amerykanistyki, tam też wyszedł jeden z jej wczesnych tekstów (Napoca Star, 2006). Jak pisze w eseju z 2016 r., pierwsze projekty badawcze o metamodernizmie jako paradygmacie kulturowym i literackim szkicowała w 2001 r. i rozsyłała do uczelni w Europie i Stanach; w artykule Interconnections in Blakean and Metamodern Space („Double Dialogues”, 2007) opisała metamodernizm jako odpowiedź na ponowoczesną fragmentację, w której miejsce rozbicia zajmują integracja, wzajemne powiązanie i ciągła rewizja. Doktorat Towards A Metamodern Literature obroniła w 2014 r. na Uniwersytecie Otago w Nowej Zelandii. Vermeulen i van den Akker wiedzieli o tej pracy: w nocie z 2010 r. (aktualizowanej w 2012 r.) wymieniają ją wśród wcześniejszych użyć terminu i wprost zaznaczają, że ich koncepcja nie jest z niej wyprowadzona. Jest to więc antycypacja, nie wpływ, i to antycypacja samej diagnozy „po postmodernizmie”, nie figury oscylacji: Dumitrescu szuka syntezy i etycznej dominanty, a nie wahadła. Rumuńska debata o przydatności pojęcia dla kultury postkomunistycznej (Bărboiu, 2024) i polsko-ukraińska refleksja o „powrocie szczerości” po transformacji i po 2022 r. (Varlygina, 2024) pokazują, że region czyta to pojęcie z innego punktu startowego niż zachodni kryzys 2008 r.

Dlaczego teraz

Trzy procesy z lat 2018–2026 wyprowadziły pojęcie poza seminarium. Po pierwsze, masowa kultura internetu przeszła od ironii do „postironii”: memy, które nie wiadomo, czy są żartem, estetyka cringe odgrywana celowo, filmy w rodzaju Everything Everywhere All at Once (2022), w których absurd jest nośnikiem najzupełniej poważnego przesłania o rodzinie, oraz muzyka łącząca kicz z wyznaniem. Po drugie, polityka po 2016 r. uczyniła oscylację strategią: ruchy populistyczne i ich przeciwnicy posługują się równocześnie żarliwym patosem i trollingiem, a odbiorca nie wie, który rejestr jest „prawdziwy”. Po trzecie, pojęcie weszło do języka środowisk szukających „nowej opowiedzi” po kryzysach klimatycznym i pandemicznym (Game B, dyskusja o metakryzysie), gdzie stało się etykietą programu, co z kolei wywołało reakcję akademików broniących węższego, opisowego sensu. Polska recepcja ma własny rytm: po artykule Jacka Kubery (2013) przyszły artykuł Anny Łebkowskiej „Wyzwania metamodernizmu” w „Tekstach Drugich” (2025) i przekład tekstu źródłowego w „Kulturze Współczesnej” (2025).

Siła wyjaśniająca

Pojęcie pozwala zobaczyć, że pewne zjawiska nie są ani szczere, ani ironiczne, lecz jednym i drugim naraz, i że taka postawa nie jest niespójnością, lecz regułą. Przykład pierwszy: odbiór powieści i seriali, w których bohater mówi o miłości lub Bogu bez cudzysłowu, ale narrator mruga do widza, przestaje być zagadką, gdy przyjmie się, że oba gesty należą do jednej struktury. Przykład drugi: architektura i sztuka wracające do rzemiosła, mitu i wzniosłości (zwrot neoromantyczny) nie kopiują modernizmu, bo wiedzą o jego porażce, i nie parodiują go, bo chcą coś zbudować. Przykład trzeci: komunikacja marek i polityków, która celowo zostawia odbiorcę w niepewności, czy ma do czynienia z deklaracją, czy z żartem, zyskuje nazwę i może być badana jako technika, a nie przypadek. Tłumaczy też, czemu ten sam gest raz uchodzi za odzyskanie powagi, a raz za pozę: oscylacja nie ma punktu spoczynku.

Osie sporu

Niedoceniany kąt

W dyskusji o metamodernizmie prawie nie pyta się, komu opłaca się nierozstrzygalność. Oscylacja między powagą a żartem jest wygodną pozycją obronną: kto zostanie przyłapany na naiwności, może powiedzieć, że ironizował, a kto zostanie przyłapany na cynizmie, że mówił serio. Mechanizm, który estetyka nazywa otwartością, w polityce i marketingu działa jak zwolnienie z odpowiedzialności za słowa. Czytany od tej strony metamodernizm staje się nazwą nowego typu alibi, a pytanie brzmi, czy gest „jak gdyby” z eseju z 2010 r. da się odróżnić od strategicznej dwuznaczności memów, trollingu i korporacyjnego „autentyzmu”.

W przekładzie

Polski termin „metamodernizm” jest kalką przyjętą bez oporu (Kubera 2013, „Teksty Drugie” 2025, „Kultura Współczesna” 2025) i nie wymaga zamiany. Problem leży w parach pojęć: „modern/postmodern” tłumaczy się u nas raz jako „nowoczesny/ponowoczesny”, raz jako „modernistyczny/postmodernistyczny”, a oba szeregi znaczą co innego (epoka społeczna a prąd artystyczny). Przekład Kępińskiego używa drugiego szeregu („modernistyczny entuzjazm”), co dobrze oddaje estetyczny punkt wyjścia autorów, ale zaciera ich ambicję opisu całej formacji. Dla samego pojęcia proponujemy „metamodernizm”, a w omówieniach „nowoczesny/ponowoczesny”, gdy mowa o strukturze czucia, i „modernistyczny/postmodernistyczny”, gdy mowa o sztuce.