Game B

Definicja robocza

Game B to nazwa hipotetycznego, dopiero projektowanego porządku cywilizacyjnego, który miałby zastąpić „Game A” — obecny układ instytucji, bodźców i technologii oparty na rywalizacji, hierarchii i wzroście. W ujęciu technicznym (Jordan Hall, Jim Rutt, Daniel Schmachtenberger) Game A to zestaw narzędzi zbiorowej inteligencji, który od rewolucji rolniczej rozwiązuje trzy problemy — pozyskiwanie zasobów, konkurencję z innymi grupami i karanie dezercji wewnątrz grupy — za pomocą systemów skomplikowanych (complicated), nakładanych na rzeczywistość złożoną (complex); Game B ma rozwiązywać te same problemy bez tej protezy. W ujęciu potocznym Game B oznacza luźny ruch internetowy osób, które chcą „żyć inaczej”, i często sprowadza się do etykiety na wspólnoty, podcasty i protokoły współpracy. Rozróżnienie jest istotne: pierwsze jest hipotezą teoretyczną, drugie — sceną towarzyską.

Geneza i rodowód

Pojęcie powstało około 2013 r. w nieformalnej grupie, do której należeli m.in. Jim Rutt (1953–2026), były prezes Network Solutions i przewodniczący rady Santa Fe Institute, oraz Jordan Hall (wtedy Greenhall), współzałożyciel DivX. Grupa rozpadła się — jak Rutt opowiadał w 2019 r. — na skutek sporu między frakcją „zmiany osobistej” i frakcją „instytucjonalną”. Słownik ożył w 2017 r., kiedy Hall zaczął publikować eseje o „Blue Church” i kryzysie zbiorowego poznania, a Schmachtenberger ogłosił tekst o „funkcjach generujących ryzyko egzystencjalne”: gry rywalizacyjne pomnożone przez technologię wykładniczą oraz systemy skomplikowane pożerające swój złożony substrat. Od 2019 r. głównym nośnikiem był podcast Rutta, który w ośmiu pierwszych miesiącach poświęcił Game B dwie długie rozmowy z Hallem, a także hashtag, grupa na Facebooku i współdzielony dokument. Linia dziedziczenia prowadzi przez naukę o złożoności (Santa Fe), teorię upadku społeczeństw Taintera, ostromowskie badania nad dobrami wspólnymi i autorów w rodzaju Illicha i Vervaeke’a. Pojęcie nie ma tekstu kanonicznego; jego „kanonem” są transkrypcje rozmów, eseje blogowe i wiki prowadzona przez wolontariuszy, co ułatwia zarówno przechwytywanie go przez środowiska new age, jak i mylenie z akceleracjonizmem.

Rodowód środkowoeuropejski

Jedyny udokumentowany związek ma charakter cząstkowy. W rozmowie z Ruttem z listopada 2019 r. Hall opisuje conviviality — świadome projektowanie kultury wspólnego życia, rytuałów i spotkań — jako jeden z filarów Game B i wprost przypisuje to słowo książce Ivana Illicha Tools for Conviviality (1973); Rutt dodaje, że conviviality może być „tajną bronią Game B”. Illich urodził się w Wiedniu w 1926 r. i chodził tam do szkoły do 1941 r., a w 1942 r. wyjechał do Florencji; doktorat (dysertację o Toynbeem) uzyskał w Salzburgu w 1951 r.; dalszą formację (Florencja, Rzym) i całą pracę pisarską (Nowy Jork, Portoryko, Cuernavaca) odbył poza regionem. Sama książka powstała w Meksyku. Mówimy więc o udokumentowanym zapożyczeniu jednego pojęcia od autora o częściowo środkowoeuropejskiej formacji, nie o rodowodzie rdzenia Game B. Zbadaliśmy też, czy wiedeńska tradycja ogólnej teorii systemów (Bertalanffy) albo badania nad spółdzielczością w regionie są w tekstach Game B przywoływane; nie znaleźliśmy takich odwołań, a podobieństwa bez cytowania nie zapisujemy jako związku.

Dlaczego teraz

Game B weszło do szerszego obiegu między 2018 a 2020 r., razem z kręgiem „sensemakingu” (Rebel Wisdom, The Stoa) i w rytmie trzech wstrząsów: skandalu Cambridge Analytica (2018), który uwiarygodnił tezę o manipulowaniu zbiorowym poznaniem; pandemii 2020 r., kiedy Rutt w serii rozmów (m.in. z Hallem) pytał o „potencjały” COVID-19 jako okazję do przebudowy; oraz debaty o ryzyku AI po 2022 r., która zaadaptowała język „wyścigu zbrojeń” i „pułapek wielobiegunowych” używany przez Schmachtenbergera co najmniej od 2019 r. Równocześnie przyszła fala krytyki z wewnątrz i z zewnątrz: eseje Douglasa Rushkoffa i jego rozmowa z Ruttem (styczeń 2023), odpowiedź w postaci „Game B 3.0” nastawionego na konkretne wspólnoty i firmy pracownicze, a także półżartobliwe „Game C” (2022) upominające się o to, czego w projekcie brakuje: seks, przemoc, zabawę. Śmierć Rutta w maju 2026 r. zamyka pierwszą fazę; pytanie, czy pojęcie przetrwa bez swojego głównego nadawcy, pozostaje otwarte.

Siła wyjaśniająca

Największą zaletą ramy jest zmuszenie do rozmowy o cywilizacji jako całości zamiast o pojedynczych politykach. Po pierwsze, pozwala zobaczyć, że kryzys klimatyczny, wyścig technologiczny i rozpad debaty publicznej mają wspólny mechanizm — rywalizację, z której nikt nie może wyjść jednostronnie — i że rozwiązania sektorowe ten mechanizm zostawiają nietknięty. Po drugie, rozróżnienie systemów skomplikowanych i złożonych tłumaczy, dlaczego kolejne reformy biurokracji przynoszą malejące zwroty: narzędzie w pełni mapowalne (Boeing 777) nie potrafi rządzić czymś adaptacyjnym (koliber), więc każda regulacja rodzi nową dezercję. Po trzecie, Game B każe pytać o „teorię przejścia”, nie tylko o cel: Rutt rozróżnia „długą drogę” pokoleń i „krótką drogę” wymuszoną upadkiem, a propozycja małej, kompletnej, samowystarczalnej wspólnoty, która rośnie przez imigrację i replikację, jest testowalna — da się sprawdzić, czy takie miejsca powstają i czy nie reprodukują Game A w miniaturze.

Osie sporu

Niedoceniany kąt

Najmniej omawianą cechą Game B jest jego socjologia: ruch w trzech czwartych męski (Rutt podaje tę proporcję sam), złożony z zamożnych absolwentów technologii i finansów, dla których „wyjście z Game A” jest opcją, bo wygrali w Game A. To nie jest tylko zarzut moralny — to problem teoretyczny. Ostrom pokazała, że instytucje dóbr wspólnych działają tam, gdzie uczestnicy nie mają dobrej opcji wyjścia i muszą ze sobą żyć; Game B projektuje wspólnoty dla ludzi z najlepszą opcją wyjścia na świecie. Jeśli diagnoza pułapek wielobiegunowych jest trafna, to najciekawsze laboratoria „Game B” nie znajdują się w Highland County, lecz tam, gdzie ludzie bez wyboru od dawna budują protokoły współpracy pod presją: w spółdzielniach, samorządach wiejskich, w gospodarkach niedoboru. Ruch rzadko tam patrzy, a to właśnie tam leżą dane.

W przekładzie

Termin nie ma polskiego odpowiednika i raczej go nie dostanie: „Gra B” gubi techniczne znaczenie game z teorii gier (gra jako struktura bodźców, nie zabawa), a „system operacyjny cywilizacji” — gloss z listy źródłowej — jest metaforą samych założycieli, nie definicją, i sugeruje większą projektowalność, niż Hall przyznaje. Zostajemy przy nieodmiennym „Game B”, z „Game A” jako parą, i objaśniamy przy pierwszym użyciu. „Conviviality” tłumaczymy opisowo („kultura wspólnego życia”), bo polskie wydania Illicha nie ustaliły terminu.