Solucjonizm technologiczny

Definicja robocza

Solucjonizm technologiczny (technological solutionism) to nawyk myślowy, który każdą sytuację społeczną przedstawia jako problem o dobrze określonych granicach i obliczalnym rozwiązaniu, a następnie uznaje, że rozwiązanie powinno mieć postać narzędzia: aplikacji, platformy, czujnika, algorytmu. W wersji potocznej słowo jest po prostu przytykiem wobec Doliny Krzemowej („na wszystko macie apkę”). W wersji technicznej, Morozovowskiej, chodzi o coś bardziej precyzyjnego: o przemycanie definicji problemu w opakowaniu jego rozwiązania, tak że kwestie sporne (co jest problemem, dla kogo, czyim kosztem) znikają, zanim ktokolwiek zdąży je zadać. Użyteczne pytanie kontrolne brzmi: czy ten „problem” istniał jako problem, zanim pojawiło się narzędzie, które ma go usunąć?

Geneza i rodowód

Termin spopularyzował Evgeny Morozov w książce To Save Everything, Click Here: The Folly of Technological Solutionism (PublicAffairs, marzec 2013) i w towarzyszących jej tekstach prasowych z tego samego roku, w tym w głośnym eseju o Timie O’Reillym w „The Baffler”. Samo słowo „solutionism” zapożyczył, jak sam podaje, z krytyki architektury i urbanistyki, gdzie oznaczało projektowanie, które zakochuje się w rozwiązaniu, zanim zrozumie sytuację. Morozov przeniósł je na politykę i życie codzienne: na programy „inteligentnych miast”, gamifikację obywatelstwa, aplikacje do samokontroli, „otwarty rząd” rozumiany jako API. Linia dziedziczenia prowadzi od filozofii techniki (Jacques Ellul, Ivan Illich, Langdon Winner) i od krytyki wysokiego modernizmu Jamesa C. Scotta, ale Morozov uzupełnił ją o spostrzeżenie typowe dla lat 2010: nowością nie jest wiara w technikę, lecz to, że „rozwiązania” wytwarza dziś garstka firm, które zarabiają na zdefiniowaniu problemu po swojemu. Pojęcie szybko zostało przechwycone przez sam sektor: „nie bądźmy solucjonistami” stało się formułką z prezentacji dla inwestorów, co odbiera mu ostrze, ale potwierdza diagnozę.

Rodowód środkowoeuropejski

Autor kanonicznego sformułowania wyrósł na wschodnim skraju regionu. Morozov urodził się w 1984 r. w Soligorsku, górniczym mieście na Białorusi; studia odbył dzięki stypendium Open Society na American University in Bulgaria w Błagojewgradzie, a następnie kierował działem nowych mediów w Transitions Online, organizacji zajmującej się dziennikarstwem w krajach poradzieckich, zanim przeniósł się do Berlina i do Stanów Zjednoczonych. Ta droga ma znaczenie dla idei, nie tylko dla biografii. Pierwsza książka Morozova, The Net Delusion (2011), wyrosła z doświadczenia człowieka, który sam uczestniczył w programach „demokratyzacji przez internet” adresowanych do Białorusi i jej sąsiadów i zobaczył, że dyktatury korzystają z sieci sprawniej niż dysydenci. Solucjonizm z 2013 r. jest uogólnieniem tej lekcji: skoro technologia nie zdemokratyzowała Mińska, to dlaczego miałaby „naprawić” otyłość, korupcję albo kulturę obywatelską w Kalifornii? Zapisujemy ten związek jako wymagający weryfikacji: fakty biograficzne (Soligorsk, dyplom American University in Bulgaria z 2005 r., praca w Transitions Online, organizacji z siedzibą w Czechach) potwierdzają hasła encyklopedyczne i biogram wydawcy, ale profil prasowy, na który się one powołują, nie był dostępny, a związek między pracą dla krajów poradzieckich a tezami The Net Delusion trzeba jeszcze sprawdzić w samej książce.

Dlaczego teraz

Po 2018 r. pojęcie przeszło z publicystyki do praktyki regulacyjnej i do badań nad sztuczną inteligencją. Pandemia 2020–2021 była wielkim eksperymentem solucjonistycznym: aplikacje do śledzenia kontaktów (brytyjska NHS COVID-19 App, niemiecka Corona-Warn-App, polska ProteGO Safe) obiecywały epidemiologię z telefonu, a ich mierzalny wpływ okazał się niewielki wobec zwykłych usług zdrowia publicznego. Od 2022 r. fala generatywnej AI odtworzyła wzorzec w skali przemysłowej: „AI w edukacji”, „AI w sądownictwie”, „AI w opiece” stały się domyślnymi odpowiedziami rządów na niedobory kadr i pieniędzy. Równolegle w badaniach nad uczeniem maszynowym utrwaliła się kategoria „solutionism trap” (Selbst i in., 2019, konferencja FAT*), opisująca sytuacje, w których samo przyjęcie, że problem społeczny wymaga modelu, jest już błędem. Unijny AI Act (2024) i debaty o „technologiach wysokiego ryzyka” przeniosły to pytanie na poziom prawa: nie „jak uczynić narzędzie sprawiedliwym”, lecz „czy w tym miejscu narzędzie w ogóle powinno decydować”.

Siła wyjaśniająca

Pojęcie pozwala odróżnić porażkę narzędzia od porażki samego pomysłu, że narzędzie było potrzebne. Trzy zastosowania. Po pierwsze, „inteligentne miasto”: czujniki ruchu i panele danych rozwiązują problem korków tylko wtedy, gdy korki są problemem przepustowości, a nie skutkiem decyzji, by miasto budować wokół samochodu; solucjonizm każe mierzyć przepływ, zamiast pytać o strukturę. Po drugie, moderacja treści: platformy przedstawiają dezinformację jako problem klasyfikacji („wykryć i usunąć”), co pozwala pominąć pytanie, dlaczego model biznesowy nagradza treści, które trzeba potem usuwać. Po trzecie, „nudging” zdrowotny i finansowy: aplikacje do liczenia kroków i oszczędzania przerabiają problem polityki publicznej (dostęp, ceny, czas pracy) na problem samodyscypliny jednostki. We wszystkich trzech przypadkach pojęcie wskazuje to samo przesunięcie: z pytania „co jest nie tak” na pytanie „co da się zoptymalizować”, przy czym drugie pytanie wybiera za nas odpowiedź na pierwsze.

Osie sporu

Niedoceniany kąt

Solucjonizm bywa czytany jako choroba Doliny Krzemowej, a jest przede wszystkim chorobą zamawiającego. Firma sprzedająca „rozwiązanie” robi to, co robią firmy; nowością ostatnich lat jest państwo i samorząd, które chętnie kupują redefinicję problemu, bo redefinicja zdejmuje z nich ciężar sporu politycznego. Gdy brak pielęgniarek staje się „problemem telemedycyny”, a nierówności edukacyjne „problemem spersonalizowanego uczenia”, decydent zyskuje coś cenniejszego niż skuteczność: może działać bez rozstrzygania, komu zabrać i komu dać. Solucjonizm jest więc nie tyle wiarą w technikę, ile techniką unikania polityki. W Europie Środkowej po 1989 r. ten mechanizm ma dodatkowy rezonans: cyfryzacja była tu przez lata językiem, w którym dało się mówić o modernizacji bez mówienia o podziale kosztów transformacji, a hasło „e-państwo” zastępowało pytanie o jakość instytucji.

W przekładzie

Polski termin nie jest ustalony. „Solucjonizm” to kalka, która po polsku brzmi obco, ale zachowuje ironię oryginału (w angielskim solutionism również jest słowem ukutym, nie potocznym). „Technokratyzm” jest starszy i szerszy: oznacza rządy ekspertów, a nie wiarę w narzędzie. „Naprawianie przez technologię” jest opisowe, lecz gubi to, że chodzi o ideologię, nie o czynność. Wybieramy „solucjonizm technologiczny” z przymiotnikiem, bo bez niego słowo bywa mylone z ogólnym optymizmem rozwiązywalności; w tekstach, gdzie kontekst jest jasny, wystarczy samo „solucjonizm”.