Problemy złośliwe

Definicja robocza

Problem złośliwy (wicked problem) to problem, który nie ma ostatecznego sformułowania, nie ma reguły zatrzymania, a jego rozwiązania nie są prawdziwe albo fałszywe, tylko lepsze albo gorsze w oczach stron, które się w tej ocenie nie zgadzają. Każda próba rozwiązania jest jednorazowa i zmienia sam problem, więc nie ma miejsca na eksperyment bez konsekwencji. Potoczne użycie oznacza po prostu „trudny problem”; w sensie technicznym Rittela i Webbera chodzi o problem, dla którego nie istnieje test poprawności niezależny od wartości, a zatem nie może istnieć ekspert, który go domyka. Przeciwieństwem jest problem oswojony (tame): szachowa zagadka albo analiza związku chemicznego, gdzie wiadomo, kiedy skończono.

Geneza i rodowód

Termin pochodzi z seminariów Horsta Rittela, teoretyka projektowania, który po pracy w Hochschule für Gestaltung w Ulm (1958–1963) przeniósł się do Berkeley. Pierwszy drukowany ślad to wstęp redakcyjny C. Westa Churchmana w „Management Science” z grudnia 1967 r., relacjonujący wystąpienie Rittela przed badaczami operacyjnymi. Pełne sformułowanie dali Rittel i urbanista Melvin Webber w artykule Dilemmas in a General Theory of Planning („Policy Sciences”, 1973) z listą dziesięciu cech. Tekst był rozliczeniem z dwiema wiarami powojennej Ameryki: że problemy miast da się rozwiązać metodami inżynierii systemów przeniesionymi z programów zbrojeniowych, i że istnieje jedno dobro publiczne, które planista obiektywnie rozpoznaje. Rittel i Webber odpowiadają, że w społeczeństwie pluralistycznym nie ma niekwestionowalnej definicji słuszności, więc planowanie nie może być nauką stosowaną. W 1992 r. Richard Buchanan przeniósł pojęcie do teorii projektowania, skąd trafiło do kanonu design thinking; w administracji publicznej od lat 2000. stało się etykietą tak pojemną, że Guy Peters zarzucił literaturze przyklejanie jej bez sprawdzenia, czy problem spełnia choć kilka z dziesięciu cech. W 2012 r. Levin i współautorzy dodali kategorię problemów „superzłośliwych” dla polityki klimatycznej.

Rodowód środkowoeuropejski

Jedyny udokumentowany ślad regionu w tekście kanonicznym to Karl Popper. W dziesiątej cesze, „planista nie ma prawa się mylić”, Rittel i Webber wychodzą od Popperowskiej zasady z Logik der Forschung: w nauce rozwiązania są tylko hipotezami wystawionymi na obalenie, a wspólnota naukowa nie karze za hipotezę obaloną, dopóki autor trzymał się reguł gry. Na tym tle budują kontrast: w planowaniu takiej nietykalności nie ma, bo celem nie jest prawda, lecz zmiana warunków życia ludzi, a za skutki tej zmiany planista odpowiada. Popper ukształtował się w Wiedniu (studia i doktorat na Uniwersytecie Wiedeńskim, 1928), tam też w 1935 r. wyszła Logik der Forschung; Rittel i Webber znali ją w angielskim przekładzie, który Popper przygotował sam po emigracji. Związek jest zatem wąski i precyzyjny: nie chodzi o źródło samej idei problemów złośliwych, lecz o cytowany wprost punkt odniesienia, wobec którego autorzy definiują, czym planowanie nie jest. Nie znaleźliśmy innego związku spełniającego kryteria serwisu; sam Rittel, urodzony w Berlinie i czynny w Ulm, nie należy do regionu.

Dlaczego teraz

W latach 2018–2026 pojęcie przeszło z podręczników planowania do codziennego języka polityki publicznej, bo trzy doświadczenia naraz pokazały, że problemy nie respektują rozwiązań. Pandemia COVID-19 (2020–2022) była klinicznym przykładem: każda decyzja o lockdownie była jednorazowa, nie do powtórzenia w warunkach kontrolnych, a kryterium sukcesu (zgony, gospodarka, edukacja, zdrowie psychiczne) zależało od tego, kto pytał. Polityka klimatyczna po raporcie IPCC z 2018 r. o progu 1,5 °C ujawniła, że decydenci sami są sprawcami, a czas działa na niekorzyść. Wreszcie regulacja sztucznej inteligencji, od unijnego AI Act (2024) po spory o bezpieczeństwo modeli, odtworzyła klasyczny dylemat Rittela: nie ma zgody, co jest problemem, więc nie ma zgody, co byłoby rozwiązaniem. W Polsce tę samą strukturę miały Polski Ład (2022), poprawiany kilkakrotnie w ciągu roku, i reforma edukacji z 2017 r., której skutków nie dało się wycofać wraz z jej odwołaniem.

Siła wyjaśniająca

Pojęcie pozwala odróżnić porażkę wykonania od porażki kategorii: nie każda nieudana reforma była źle zrobiona, część była źle zaklasyfikowana jako zadanie techniczne. Po pierwsze, wyjaśnia, dlaczego „pilotaż” tak rzadko działa w polityce społecznej: zmiana zasiłku w jednym powiecie zmienia zachowania ludzi w całym kraju, bo wiedzą, że to próba. Po drugie, tłumaczy cykl życia wskaźników: skoro nie ma naturalnego kryterium domknięcia, administracja wprowadza zastępcze miary, a te po kilku latach stają się celem samym w sobie. Po trzecie, rozbraja retorykę „jednego dobrego rozwiązania” w sporach o transport czy mieszkalnictwo: różnica między obozami często nie polega na błędzie w rachunkach, tylko na innej definicji problemu (korek jest problemem przepustowości czy problemem liczby aut?), a tej różnicy żaden model nie rozstrzygnie.

Osie sporu

Niedoceniany kąt

Najmniej czytaną częścią artykułu z 1973 r. jest jego część czwarta o kontekście społecznym, w której autorzy odrzucają prognozy „społeczeństwa masowego” z lat 50. i wiążą złośliwość problemów z rosnącą różnorodnością wartości w społeczeństwach wysokiej skali. To odwraca zwykłą intuicję: problemy nie stają się złośliwe, bo świat się komplikuje technicznie, tylko dlatego, że społeczeństwo przestało mieć wspólny słownik ocen. Z tego wynika niewygodny wniosek dla obu stron dzisiejszych sporów: ani więcej danych, ani lepsze modele nie zmniejszą złośliwości, bo nie w danych leży jej źródło. Zmniejszyć ją może tylko to, co jest politycznie najtrudniejsze, czyli ponowne uzgodnienie, czym w ogóle jest sukces. Rittel wyciągnął z tego konsekwencję w postaci „metod drugiej generacji”: planowanie jako argumentacja między stronami, nie jako obliczenie.

W przekładzie

Polski termin nie jest ustalony. „Problemy złośliwe” to kalka najbliższa intencji autorów, którzy sami objaśniają, że chodzi o sens zbliżony do „złośliwy” jak nowotwór, nie o ocenę moralną; wadą jest skojarzenie ze złośliwością osoby. „Problemy zawikłane” brzmią naturalniej, ale gubią kontrast z „oswojonymi” i sugerują, że dałoby się je rozplątać. „Problemy niegodziwe” albo „podstępne” wzmacniają anglojęzyczne konotacje, których sami autorzy się wypierają. Pozostajemy przy „problemach złośliwych” z parą „złośliwe – oswojone”, bo to jedyny wariant, który zachowuje obraz medyczny i opozycję z tekstu źródłowego.