Myślenie systemowe

Definicja robocza

Myślenie systemowe (systems thinking) to sposób analizy, w którym zachowanie zjawiska wyjaśnia się strukturą sprzężeń między jego elementami, a nie cechami elementów ani zdarzeniem z zewnątrz. Operacyjnie: rozpoznaj zasoby (stany, które się akumulują), przepływy (to, co je zmienia), pętle sprzężeń dodatnich i ujemnych oraz opóźnienia, a następnie zapytaj, jaki wzorzec zachowania ta struktura wytwarza w czasie. Wersja techniczna, czyli dynamika systemów, kończy się modelem symulacyjnym; wersja potoczna, obecna w zarządzaniu i publicystyce, zatrzymuje się na diagramie pętli i haśle „wszystko jest ze wszystkim połączone”. Różnica polega na tym, że model da się sfalsyfikować, a hasło nie.

Geneza i rodowód

Pojęcie ma dwa źródła, które dopiero później spłynęły w jedną nazwę. Pierwsze to cybernetyka Norberta Wienera (1948) i W. Rossa Ashby’ego: matematyka sprzężenia zwrotnego, regulacji i homeostazy. Drugie to dynamika systemów Jaya W. Forrestera, inżyniera z MIT, który w „Industrial Dynamics” (1961) przeniósł symulację układów sterowania na przedsiębiorstwo, potem na miasto (1969) i na świat (1971). Z jego grupy wyszła Donella H. Meadows, biofizyczka po Harvardzie (1968), główna autorka „Granic wzrostu” (1972) dla Klubu Rzymskiego, a później autorka eseju o punktach dźwigni (1999) i elementarza „Thinking in Systems”, ukończonego w szkicu w 1993 r. i wydanego pośmiertnie w 2008 r. Obok tej linii biegła ogólna teoria systemów Ludwiga von Bertalanffy’ego, biologa, który od lat 40. domagał się nauki o systemach otwartych wspólnej dla biologii, psychologii i nauk społecznych. W latach 90. Peter Senge spopularyzował pojęcie w zarządzaniu jako „piątą dyscyplinę”, a wraz z popularnością przyszła deformacja: myślenie systemowe stało się etykietą każdej diagnozy, w której pada słowo „złożoność”.

Rodowód środkowoeuropejski

Najważniejsza nić prowadzi do Wiednia. Ludwig von Bertalanffy, urodzony w podwiedeńskim Atzgersdorfie, studiował od 1918 r. w Innsbrucku, a od 1924 r. biologię na Uniwersytecie Wiedeńskim, gdzie w 1926 r. doktoryzował się u Moritza Schlicka, habilitował w 1934 r. i wykładał do 1948 r.; tam powstała „Theoretische Biologie” (1932) i pierwsze teksty o „allgemeine Systemlehre”, których angielską wersję ogłosił w „Biologia Generalis” w 1949 r. Książkę „General System Theory” wydał w 1968 r. już na emigracji, w nowojorskim wydawnictwie George Braziller, a polski przekład ukazał się w PWN w 1984 r. Czy linia Forrestera i Meadows w ogóle z niego korzystała? Odpowiedź jest skromna, ale udokumentowana: w „Thinking in Systems” Meadows cytuje jego „Problems of Life” (1952, s. 105) w przypisie 3 do rozdziału trzeciego, w otoczeniu przypisów o odporności i hierarchii. Jedno odwołanie to znajomość tekstu, nie zależność metody; w bibliografii „Systems Resources” Meadows wymienia Forrestera, Sengego, Stermana i Richardsona, a z tradycji Bertalanffy’ego tylko Ervina Laszlo i Joannę Macy. Druga nić jest polska i równoległa. Oskar Lange, ukształtowany w Krakowie, w 1962 r. wydał w PWN rozprawę „Całość i rozwój w świetle cybernetyki”, którą Pergamon ogłosił w 1965 r. jako „Wholes and Parts: A General Theory of System Behaviour”; powstała rok po „Industrial Dynamics”, w tradycji Wienera i dialektyki, i nie znaleźliśmy śladu zależności w żadną stronę. Treści rozprawy nie sprawdzono, dlatego związek czeka na weryfikację.

Dlaczego teraz

Trzy ciągi zdarzeń z lat 2018–2026 wróciły do słownika Meadows. Pandemia 2020–2022 była publiczną lekcją o opóźnieniach i wzroście wykładniczym: rządy regulowały zasób zakażeń na podstawie danych sprzed dwóch tygodni, czyli dokładnie w ten sposób, w jaki Meadows opisuje oscylacje wywołane opóźnionym sprzężeniem. Kryzysy łańcuchów dostaw 2021–2022 ożywiły klasyczny „efekt byczego bicza”, który Forrester symulował już w latach 50. Wreszcie polityka klimatyczna: aktualizacja granic planetarnych z 2023 r. i kolejne raporty IPCC operują zasobami, przepływami i punktami przełomowymi, czyli językiem wprost wziętym z modelowania światowego, a pięćdziesięciolecie „Granic wzrostu” w 2022 r. przyniosło serię porównań scenariuszy World3 z rzeczywistymi trajektoriami, w których scenariusz bazowy wypadał niepokojąco dobrze.

Siła wyjaśniająca

Pojęcie pozwala zobaczyć, że zachowanie jest własnością struktury, a nie intencji. Po pierwsze, polityka mieszkaniowa: dopłaty do kredytów podnoszą popyt przy sztywnej podaży, więc zasób „cena” rośnie, a program, który miał pomóc, zasila pętlę, przeciwko której go uchwalono. Po drugie, zarządzanie: firma tnie koszty szkoleń, bo spadł wynik kwartalny; po roku spada jakość, a po dwóch latach wynik, i nikt nie łączy skutku z przyczyną, bo opóźnienie przekroczyło horyzont uwagi zarządu. Po trzecie, ekologia: populacja drapieżników i ofiar oscyluje nie dlatego, że ktoś ją źle zarządza, lecz dlatego, że dwie pętle z opóźnieniem muszą oscylować. We wszystkich trzech przypadkach pytanie „kto zawinił” jest gorsze od pytania „jaka struktura to wytwarza”, a lista punktów dźwigni Meadows podpowiada, że zmiana liczb (podatków, dopłat) jest najsłabszą interwencją, a zmiana celu i paradygmatu najsilniejszą.

Osie sporu

Niedoceniany kąt

Najmniej dyskutowaną częścią elementarza Meadows nie są pętle, lecz granice. Każdy system jest wycięty z ciągłości przez obserwatora, a wybór granicy (co jest w modelu, co jest „otoczeniem”, jaki horyzont czasowy) rozstrzyga wynik, zanim ktokolwiek narysuje pierwszą strzałkę. To przesuwa myślenie systemowe z epistemologii inżyniera do epistemologii obserwatora, bliskiej cybernetyce drugiego rzędu Heinza von Foerstera, też wiedeńczyka z formacji. Praktyczny wniosek jest niewygodny: dwa poprawne modele tego samego zjawiska z różnie poprowadzonymi granicami dadzą sprzeczne rekomendacje, a spór między nimi nie jest sporem o dane.

W przekładzie

Polski termin „myślenie systemowe” jest przyjęty, ale myli w dwóch kierunkach. Potocznie „systemowy” znaczy „ogólnokrajowy, odgórny” (rozwiązanie systemowe), czyli dokładne przeciwieństwo postawy Meadows. Z kolei „systematyczny” bywa podstawiany za „systemowy”. Alternatywa „podejście systemowe” odsyła do starszej literatury ogólnej teorii systemów z lat 70. i gubi akcent na sprzężeniach. Zostajemy przy „myśleniu systemowym”, z zastrzeżeniem, że wersję techniczną nazywamy „dynamiką systemów”, zgodnie z angielskim system dynamics Forrestera.