Zwrot ontologiczny

Definicja robocza

Zwrot ontologiczny (ontological turn) to program w antropologii, który różnice między ludźmi traktuje nie jako różne interpretacje jednego świata, lecz jako różne światy: tam, gdzie klasyczna etnografia widziała „wierzenia” Indian o jaguarach-osobach, zwrot ontologiczny widzi odmienne rozstrzygnięcie tego, co w ogóle istnieje i co może być podmiotem. Operacyjnie polega na tym, by pojęcia rozmówców brać dosłownie i pozwolić im przekształcać własny aparat analityczny, zamiast tłumaczyć je na kategorie zachodnie. W wersji potocznej hasło oznacza po prostu „inne kultury mają inne światopoglądy”; w wersji technicznej jest odwrotnie: jedna kultura, wiele natur, a kategoria „kultury” sama staje się podejrzana.

Geneza i rodowód

Nazwa utrwaliła się w brytyjskiej antropologii około 2007–2008 r., gdy ukazał się tom Thinking Through Things pod redakcją Amiria Henare, Martina Holbraada i Sari Wastell, a 9 lutego 2008 r. w Manchesterze grupa GDAT debatowała nad wnioskiem „Ontologia to tylko inne słowo na kulturę” (wniosek przepadł 19 do 39 głosów; zapis w „Critique of Anthropology” 30(2), 2010). Sam ruch ma trzy źródła. Pierwsze to perspektywizm amerindiański Eduarda Viveirosa de Castro, sformułowany w artykule Cosmological Deixis and Amerindian Perspectivism (1998) na podstawie etnografii Amazonii i w dialogu ze strukturalizmem Lévi-Straussa, z Royem Wagnerem i Marilyn Strathern. Drugie to typologia ontologii Philippe’a Descoli (Par-delà nature et culture, 2005), ucznia Lévi-Straussa, która z naturalizmu zachodniego robi jeden z czterech schematów identyfikacji obok animizmu, totemizmu i analogizmu. Trzecie to Bruno Latour i studia nad nauką, które od Nous n’avons jamais été modernes (1991) rozmontowywały podział na naturę i społeczeństwo od strony laboratoriów. Holbraad i Pedersen (The Ontological Turn, 2017) wyraźnie odcinają ten nurt od innych antropologii „ontologii” (np. fenomenologicznych) i opisują go jako metodę eksperymentowania pojęciami, nie jako metafizykę. Pojęcie przechwyciła humanistyka środowiskowa i debata o antropocenie, gdzie często funkcjonuje już jako luźne hasło „wielu światów” bez etnograficznego rygoru.

Rodowód środkowoeuropejski

Nie znaleźliśmy udokumentowanego związku tego pojęcia z myślą lub doświadczeniem Europy Środkowej.

Dlaczego teraz

Trzy procesy wypchnęły to pojęcie poza seminaria antropologiczne. Po pierwsze, kryzys klimatyczny i debata o antropocenie nadały tezie Descoli i Latoura, że „natura” jest lokalnym, nowoczesnym wynalazkiem, wymiar praktyczny: skoro naturalizm jest tylko jedną z ontologii, to kryzys ekologiczny można czytać jako skutek konkretnej kosmologii, a nie ludzkiej natury w ogóle. Po drugie, ruch na rzecz osobowości prawnej rzek i ekosystemów (Nowa Zelandia 2017, kolejne orzeczenia w Kolumbii, Indiach i Ekwadorze) oparł się częściowo na kosmologiach rdzennych, które zwrot ontologiczny nauczył traktować jako rozstrzygnięcia o bycie, nie jako folklor. Po trzecie, po śmierci Latoura w październiku 2022 r. i przy rosnącym znaczeniu Descoli we francuskiej debacie publicznej nurt przeszedł fazę bilansu: zarówno Holbraad i Pedersen (2017), jak i krytycy w rodzaju Bessire’a i Bonda (2014) czy Graebera (2015) spierają się o to, czy „ontologia” jest narzędziem dekolonizacji wiedzy, czy nową formą egzotyzacji. W Polsce przekłady Viveirosa de Castro w „Tekstach Drugich” (2014, 2024) i w „Etnografii” (2017) oraz polski Latour (2011) wprowadziły spór do humanistyki, zwłaszcza do studiów nad środowiskiem i nad zwierzętami.

Siła wyjaśniająca

Pojęcie pozwala zobaczyć, ile pracy wykonuje niewidoczne założenie, że istnieje jeden świat i wiele jego obrazów. Po pierwsze, wyjaśnia, dlaczego spory o „wiedzę tradycyjną” w ochronie przyrody tak często grzęzną: strona zachodnia oferuje uznanie dla „perspektywy”, strona rdzenna mówi o tym, kto zamieszkuje rzekę, i obie mają wrażenie, że druga nie słucha. Po drugie, tłumaczy mechanizm, który Viveiros de Castro nazywa kontrolowaną ekwiwokacją: gdy szaman mówi, że jaguar widzi krew jako piwo z manioku, nie opisuje złudzenia, lecz regułę, że ciało wyznacza perspektywę, a przekład powinien zachować tę różnicę, zamiast ją unieważniać. Po trzecie, dostarcza kategorii do opisu samej nowoczesności: naturalizm (jedna natura, wiele kultur) przestaje być tłem, a staje się przedmiotem etnografii, co pozwala zapytać, jakie instytucje (laboratoria, sądy, muzea) wytwarzają i chronią ten podział.

Osie sporu

Niedoceniany kąt

Najmniej omawianym skutkiem zwrotu ontologicznego nie jest to, co mówi o Amazonii, lecz to, co robi z pojęciem przekładu. Jeśli różnice są ontologiczne, to etnografia przestaje być reprezentacją (opisem świata, który istnieje niezależnie od opisu), a staje się wytwarzaniem pojęć — czymś bliższym filozofii albo literaturze niż naukom społecznym. To przesuwa kryteria oceny: tekst antropologiczny ma być dobry nie dlatego, że jest prawdziwy, lecz dlatego, że jego ekwiwokacje są kontrolowane i produktywne. Ten sam ruch, który uwalnia dyscyplinę od pozytywizmu, odbiera jej jednak narzędzie, by powiedzieć, że jakaś etnografia jest po prostu błędna, i otwiera drogę do apropriacji: „inne światy” jako estetyka, od galerii sztuki po marketing produktów „holistycznych”. Spór o to, czy zwrot ontologiczny jest metodą, czy metafizyką, jest w gruncie rzeczy sporem o to, czy antropologia ma jeszcze obowiązek weryfikacji.

W przekładzie

Polski termin „zwrot ontologiczny” jest kalką przyjętą i czytelną, ale myli w dwóch miejscach. Po pierwsze, w filozofii polskiej ten sam zwrot (choć rzadziej jako nazwa) oznacza odwrót od epistemologii w ogóle, od Heideggera po realizm spekulatywny; antropologiczne znaczenie trzeba doprecyzować przydawką „w antropologii”. Po drugie, przymiotnik „ontologiczny” sugeruje tezę metafizyczną o istnieniu wielu światów, podczas gdy Holbraad i Pedersen bronią czysto metodologicznej lektury. „Perspektywizm” jest węższy (dotyczy tylko linii Viveirosa de Castro), „antropologia ontologiczna” brzmi jak subdyscyplina. Zostajemy przy „zwrocie ontologicznym” z zastrzeżeniem, że chodzi o ruch w antropologii, a nie o doktrynę.