Posthumanizm

Definicja robocza

Posthumanizm to stanowisko teoretyczne, które odrzuca tezę, że człowiek jest wyjątkowym, autonomicznym i centralnym punktem odniesienia dla poznania, etyki i polityki. W wersji technicznej (posthumanizm krytyczny Braidotti, Hayles, Wolfe’a) chodzi o krytykę humanizmu jako konstrukcji historycznej, która definiowała „człowieka” przez wykluczenie zwierząt, maszyn, ciał nienormatywnych i ludów skolonizowanych, oraz o przebudowę podmiotowości jako relacyjnej i ucieleśnionej. W wersji potocznej termin miesza się z transhumanizmem, czyli programem ulepszania człowieka technologią; posthumanizm krytyczny traktuje ten program jako skrajną postać humanizmu, nie jako jego przezwyciężenie. Operacyjnie: pytaj, kto lub co zostało wykluczone z kategorii „człowiek”, aby ta kategoria mogła wyglądać na naturalną.

Geneza i rodowód

Słowo ma datę: Ihab Hassan użył go w eseju Prometheus as Performer: Toward a Posthumanist Culture? („The Georgia Review”, zima 1977), z zastrzeżeniem, że to neologizm wątpliwy. Pojęcie w dzisiejszym kształcie zbudowały trzy linie. Pierwsza jest feministyczna i naukoznawcza: Donna Haraway w A Manifesto for Cyborgs (1985) uczyniła z cyborga figurę, która rozsadza granice człowiek–zwierzę, organizm–maszyna i fizyczne–niefizyczne, a w późniejszych pracach o gatunkach stowarzyszonych przesunęła akcent z techniki na współżycie międzygatunkowe. Druga jest historyczno-literacka: N. Katherine Hayles w How We Became Posthuman (1999) pokazała, jak cybernetyka od konferencji Macy’ego po sztuczne życie oddzieliła informację od materialnego nośnika i wyprodukowała fantazję o umyśle jako wzorcu do przeniesienia; jej posthumanizm jest ucieleśniony i wymierzony w tę fantazję. Trzecia jest filozoficzna i polityczna: Rosi Braidotti, ukształtowana w tradycji Spinozy, Deleuze’a i feminizmu różnicy, w The Posthuman (2013) połączyła krytykę antropocentryzmu z afirmatywną etyką życia (zoe) i zrobiła z posthumanizmu program dla humanistyki. Cary Wolfe (What Is Posthumanism?, 2009) dołożył teorię systemów Luhmanna i dekonstrukcję, a przede wszystkim ostre rozgraniczenie od transhumanizmu. Deformacja przyszła z dwóch stron: popkultura i Dolina Krzemowa zrobiły z „postczłowieka” ulepszonego człowieka, a część humanistyki z posthumanizmu etykietę na wszystko, co dotyczy zwierząt, roślin lub technologii.

Rodowód środkowoeuropejski

Stanisław Lem, który studia medyczne zaczął we Lwowie (1940–1941, ponownie w 1944 r.), a od 1946 r. kontynuował je w Krakowie, wcześniej sformułował zbliżoną myśl. W Summie technologiae (Wydawnictwo Literackie, Kraków 1964) rozwinął projekt autoewolucji: przejęcia przez gatunek kontroli nad własną konstrukcją biologiczną, oraz fantomatyki, czyli wytwarzania rzeczywistości nieodróżnialnych od naturalnej, lecz rządzących się innymi prawami. To pytania, które trzynaście lat później postawił Hassan, a w latach 80. i 90. rozwinął posthumanizm amerykański. Paweł Majewski w monografii Między zwierzęciem a maszyną (2007; wyd. ang. Between an Animal and a Machine, 2018) uznaje podobieństwa za realne, ale niezależne: Lem i posthumaniści należą do jednego procesu intelektualnego, w którym kwestia granic człowieka wyłania się z cybernetyki i biologii molekularnej, bez dowodu, by którakolwiek ze stron czytała drugą jako źródło. Trzeba dodać zastrzeżenie: Lem antycypuje przede wszystkim nurt technologiczny, autoewolucyjny, który Majewski nazywa posthumanizmem, a Wolfe i Braidotti nazwaliby transhumanizmem. Krytyki antropocentryzmu w duchu Haraway w Summie nie ma; jest za to coś, czego brakuje części dzisiejszej literatury: trzeźwa analiza, ile projektów przekraczania człowieka rozbija się o własne sprzeczności. Nie znaleźliśmy śladu, by Hassan, Haraway lub Braidotti cytowali Summę; Hayles pisała o Lemie, ale jako o prozaiku.

Dlaczego teraz

Trzy wydarzenia z lat 2016–2026 przeniosły pojęcie z seminariów do debaty publicznej. Po pierwsze, raport IPCC o ociepleniu o 1,5 °C (2018) i kolejne raporty IPBES o wymieraniu gatunków dały posthumanizmowi empiryczny grunt: gatunek będący siłą geologiczną nie może już opisywać siebie jako widza natury. Po drugie, uruchomienie dużych modeli językowych (ChatGPT, listopad 2022) wskrzesiło spór, który Hayles uważała za rozstrzygnięty: czy inteligencja jest wzorcem informacyjnym niezależnym od ciała, a jeśli tak, to czy maszyna może być podmiotem, autorem lub osobą prawną. Po trzecie, rozszerzanie praw podmiotowych na byty nieludzkie — od rzek w Nowej Zelandii i Kolumbii po dyskusje o osobowości prawnej zwierząt w sądach Argentyny i Stanów Zjednoczonych — pokazało, że decentracja człowieka ma już wymiar instytucjonalny, nie tylko filozoficzny. W tle rośnie napięcie między posthumanizmem krytycznym a transhumanizmem technologicznym, który w wersji Doliny Krzemowej (longtermizm, wyścig do AGI) dysponuje kapitałem, jakiego humanistyka nigdy nie miała.

Siła wyjaśniająca

Pojęcie pozwala zobaczyć, że „człowiek” w humanizmie był zawsze kimś konkretnym: dorosłym, zdrowym, racjonalnym, europejskim mężczyzną, a reszta bytów była stopniowana według odległości od tego wzorca. Trzy zastosowania. W debacie o AI posthumanizm wyjaśnia, dlaczego pytanie „czy maszyna myśli jak człowiek” jest źle postawione: zakłada, że ludzkie poznanie jest bezcielesnym przetwarzaniem informacji, choć kognitywistyka od dekad pokazuje, że jest ucieleśnione i środowiskowe. W etyce zwierząt pozwala wyjść poza rozszerzanie ludzkich praw na „podobne do nas” ssaki i pytać o relacje, w których zwierzęta już są współpracownikami, pacjentami lub materiałem badawczym. W polityce klimatycznej tłumaczy, dlaczego język „zarządzania planetą” odtwarza problem, który miał rozwiązać: stawia człowieka z powrotem w pozycji inżyniera systemu, którego jest częścią.

Osie sporu

Niedoceniany kąt

Najbardziej owocny i najmniej czytany składnik posthumanizmu to jego historia nauki. Hayles zrekonstruowała, jak konkretne decyzje na konferencjach Macy’ego (1946–1953) ustanowiły informację jako byt bez ciała, a cybernetyka drugiego rzędu próbowała ten błąd naprawić. Ta historia jest dziś ważniejsza niż manifesty: spór o duże modele językowe w dużej mierze powtarza spór Wienera z von Foersterem i Maturaną, tylko bez pamięci o nim. Drugi pomijany kąt jest regionalny: w Europie Środkowej, gdzie cybernetyka była najpierw potępiana, a potem w latach 60. traktowana jako nauka o planowaniu, pytanie o granice człowieka stawiano w języku inżynierii, nie humanistyki. Stąd Lem, stąd też nieufność polskiej recepcji posthumanizmu wobec afirmatywnego tonu Braidotti, widoczna w pierwszych omówieniach Po człowieku po 2014 r.

W przekładzie

Polski termin jest ustalony („posthumanizm”, od lat 2000.), ale myli, bo „humanizm” znaczy po polsku także „humanistykę” i „postawę humanitarną”, więc „posthumanizm” brzmi jak „koniec humanistyki” albo „koniec ludzkich odruchów”. Tłumaczki Braidotti wybrały dla The Posthuman tytuł Po człowieku, który oddaje sens czasowy i unika rzeczownika „postczłowiek”, obciążonego skojarzeniem z filmowym cyborgiem. W tekstach analitycznych warto rozróżniać: „posthumanizm” dla stanowiska krytycznego, „transhumanizm” dla programu ulepszania, „postczłowiek” wyłącznie w cudzysłowie, gdy mowa o figurze z wyobraźni technologicznej.