Enaktywizm

Definicja robocza

Enaktywizm (enactivism) to stanowisko w naukach o poznaniu, według którego poznanie nie polega na odbieraniu informacji o gotowym świecie i budowaniu jego wewnętrznych reprezentacji, lecz na wydobywaniu (bringing forth) dziedziny znaczeń przez działanie organizmu, ukształtowane historią jego sprzężeń ze środowiskiem. Umysł jest tu własnością żywego, autonomicznego systemu, który podtrzymuje samego siebie i dlatego ma „punkt widzenia”: coś jest dla niego pokarmem, zagrożeniem, przeszkodą. W wersji technicznej termin odsyła do trzech różnych programów: autopoietycznego (Varela, Thompson, Di Paolo), sensomotorycznego (O’Regan, Noë) i radykalnego (Hutto, Myin); w wersji potocznej oznacza po prostu „poznanie przez działanie” i wtedy traci ostrze, bo tę tezę przyjmie każdy.

Geneza i rodowód

Termin „enakcja” wprowadzili Francisco Varela, Evan Thompson i Eleanor Rosch w książce The Embodied Mind (1991) jako odpowiedź na dwa kłopoty klasycznej kognitywistyki: na model umysłu jako komputera manipulującego symbolami oraz na nieobecność doświadczenia pierwszoosobowego w nauce, która ma to doświadczenie wyjaśniać. Biologiczny trzon pochodzi z teorii autopoiezy Humberta Maturany i Vareli (Autopoiesis and Cognition, 1980): system żywy sam wytwarza i odgradza własne składniki, a jego poznanie jest tożsame z utrzymywaniem tej organizacji. Filozoficzny trzon to fenomenologia (ciało przeżywane u Merleau-Ponty’ego, struktura intencjonalności u Husserla) oraz, nietypowo dla podręcznika kognitywistyki, buddyjska praktyka uważności jako metoda badania doświadczenia. Linia dziedziczenia rozwidliła się w latach 2000–2010: Alva Noë i Kevin O’Regan rozwinęli enaktywizm sensomotoryczny (Action in Perception, 2004), Thompson wyłożył wersję autopoietyczną w Mind in Life (2007), a Hutto i Myin w Radicalizing Enactivism (2013) zażądali usunięcia reprezentacji z opisu umysłów podstawowych. Osobny obieg stworzyła neurofenomenologia Vareli (1996), która ze stanowiska filozoficznego próbowała zrobić protokół eksperymentalny. Termin bywa też używany luźno w pedagogice (za Brunerem) i w projektowaniu interakcji, gdzie oznacza niewiele więcej niż „uczenie przez robienie”.

Rodowód środkowoeuropejski

Dwie postaci z zaplecza enaktywizmu uformowały się w regionie. Edmund Husserl, urodzony w Prossnitz na Morawach, doktoryzował się z matematyki w Wiedniu (1883) i tam, słuchając w latach 1884–1886 wykładów Franza Brentana, przeszedł do filozofii; jego analiza intencjonalności jako struktury samego doświadczenia stała się jednym z filarów The Embodied Mind. Autorzy odczytali go wówczas jako reprezentacjonistę, co Thompson później uznał za błąd oparty na źródłach wtórnych i w Mind in Life zbudował enaktywizm już wprost na Husserlu i Merleau-Pontym. Jakob von Uexküll, absolwent zoologii w Dorpacie (1884–1888), w Umwelt und Innenwelt der Tiere (1909) wprowadził pojęcie Umwelt: świata, jaki istnieje dla danego organizmu, wyznaczonego jego narządami i działaniem. Enaktywiści przywołują Umwelt, gdy opisują nadawanie sensu (sense-making), czyli to, że organizm nie odbiera świata neutralnego, lecz wycina z niego dziedzinę istotności. Udokumentowanie miejsca, w którym kanoniczne teksty korzystają z Uexkülla, pozostaje do zrobienia; sam Husserl z kolei całą dojrzałą pracę wykonał już poza regionem, w Halle, Getyndze i Fryburgu.

Dlaczego teraz

Trzy przesunięcia z lat 2018–2026 zrobiły z enaktywizmu stanowisko sporne, a nie niszowe. Po pierwsze, sukces dużych modeli językowych (od GPT-3 w 2020 r.) reanimował pytanie, czy system bez ciała, metabolizmu i stawki w świecie może cokolwiek rozumieć; enaktywizm dostarcza najostrzejszej odpowiedzi przeczącej, bo wiąże sens z autonomią biologiczną, a nie z przetwarzaniem danych. Po drugie, przetwarzanie predykcyjne i zasada wolnej energii Fristona stały się dominującą ramą neuronauki obliczeniowej, a spór o to, czy enaktywizm da się w nią wchłonąć (jak chcą Clark i Hohwy), czy też jest ona jego przeciwieństwem, toczy się w kolejnych numerach „Synthese” i „Phenomenology and the Cognitive Sciences”. Po trzecie, robotyka rozwojowa i badania nad interakcją społeczną (uczestniczące nadawanie sensu De Jaegher i Di Paolo) dały enaktywizmowi programy empiryczne, których w 1991 r. nie miał, a jednocześnie zmusiły go do odpowiedzi na zarzut, że nie formułuje testowalnych przewidywań.

Siła wyjaśniająca

Pojęcie pozwala zobaczyć, że „informacja” nie jest w świecie, lecz w relacji organizm–środowisko, i że ta relacja ma stawkę. Przykład pierwszy: bakteria płynąca w górę gradientu cukru nie „reprezentuje” cukru; cukier jest pokarmem tylko dlatego, że istnieje organizacja, którą podtrzymuje — bez tej ramy pojęcie błędu poznawczego u prostych organizmów nie ma sensu. Przykład drugi: w diagnostyce psychiatrycznej ujęcie enaktywne przesuwa uwagę z zaburzonych treści na zaburzone sprzężenie z otoczeniem; proponowano w tym duchu opisy depresji i zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych jako załamania zdolności nadawania sensu. Przykład trzeci: w sporze o rozumienie w modelach językowych enaktywizm pozwala odróżnić dwa pytania — czy system przetwarza język kompetentnie i czy cokolwiek jest dla niego ważne — które w debacie publicznej są mieszane. Działa też jako diagnostyka interfejsów: skoro percepcja jest umiejętnością, interfejs „intuicyjny” to taki, który nie przerywa pętli sensomotorycznej, a nie taki, który lepiej pokazuje dane.

Osie sporu

Niedoceniany kąt

W dyskusjach o enaktywizmie uwagę zajmuje to, co odrzuca (reprezentacje, komputacjonizm), a ginie jego najbardziej płodna teza: że normatywność — rozróżnienie lepszego i gorszego, udanego i nieudanego — jest pierwotniejsza niż prawda i fałsz. Organizm, który sam siebie podtrzymuje, ustanawia miarę, według której coś jest dla niego dobre lub złe, zanim pojawi się jakikolwiek sąd. To przesuwa spór o sztuczną inteligencję: pytanie nie brzmi, czy model „ma reprezentacje” (ma, w trywialnym sensie), lecz czy ma cokolwiek do stracenia. Systemy, które nie mają stawki, mogą być kompetentne bez bycia zainteresowanymi, a to rozróżnienie wyjaśnia, dlaczego ich błędy nie mają struktury błędów ludzkich: nie wynikają z troski o cokolwiek. Ten sam kąt podpowiada, że „alignment” modeli przez nagrody nie wytwarza normatywności, tylko ją symuluje z zewnątrz.

W przekładzie

Polski termin nie jest ustalony. „Enaktywizm” przyjął się w literaturze kognitywistycznej (czasopismo „Avant” wydało w 2014 r. numer poświęcony temu podejściu, a recenzja Hutto i Myina w „Analizie i Egzystencji” używa „radykalnego enaktywizmu”), ale dla samej czynności używa się rozmaicie „enakcji”, „odgrywania”, „wydobywania” i „ustanawiania” świata. „Odgrywanie” ciąży ku teatrowi, „ustanawianie” ku prawu; „wydobywanie na jaw” najlepiej oddaje bringing forth, lecz jest opisem, nie terminem. Proponujemy: „enaktywizm” dla stanowiska, „enakcja” dla pojęcia technicznego, „wydobywanie świata” w tekstach wyjaśniających.