Sensemaking

Definicja robocza

Sensemaking (po polsku, za przekładem Barbary Czarniawskiej, tworzenie sensu) to proces, w którym ludzie — zwykle wspólnie i zwykle po fakcie — zamieniają strumień niejednoznacznych zdarzeń w sytuację, którą potrafią nazwać i która staje się odskocznią do działania. W ujęciu technicznym Karla Weicka ma siedem własności: zakorzenienie w tożsamości, retrospektywność, enaktywność (działając, współtworzymy otoczenie, które potem interpretujemy), charakter społeczny, ciągłość, oparcie na wyłuskanych wskazówkach oraz prymat wiarygodności nad dokładnością. W obiegu potocznym, zwłaszcza w anglojęzycznej sferze podcastów po 2018 r., termin rozszerzył się na zbiorową zdolność społeczeństwa do odróżniania prawdy od szumu; to użycie pokrewne, ale inne, bo pyta o ekologię informacji, a nie o mikroproces organizowania.

Geneza i rodowód

Do teorii organizacji pojęcie wprowadził amerykański psycholog społeczny Karl E. Weick, najpierw w „The Social Psychology of Organizing” (1969; wyd. 2: 1979), gdzie zastąpił rzeczownik „organizacja” czasownikiem „organizowanie” i wprowadził kategorię enaktowania (enactment). Pełną postać pojęcie uzyskało w trzech krokach: w reanalizie katastrofy w Bhopalu (1988), w studium pożaru w Mann Gulch z 1949 r., w którym zginęło trzynastu strażaków-skoczków (1993), i w monografii „Sensemaking in Organizations” (1995); artykuł z Sutcliffe i Obstfeldem (2005) jest dziś najczęściej cytowanym streszczeniem. Weick czerpał z pragmatyzmu, interakcjonizmu symbolicznego Blumera, etnometodologii Garfinkla, konstrukcjonizmu Bergera i Luckmanna oraz fenomenologii — tę ostatnią linię omawia następna sekcja. Równolegle i w dużej mierze niezależnie termin rozwijały inne dyscypliny: Brenda Dervin od lat 70. budowała w nauce o komunikacji metodologię sense-making (z dywizem), Russell, Stefik, Pirolli i Card opisali w 1993 r. „strukturę kosztów sensemakingu” w interakcji człowiek–komputer, a Gary Klein z zespołem zaproponował w 2006 r. model danych i ramy wywodzący się z badań nad decyzjami ekspertów. Po 2017 r. pojęcie przechwycił obieg pozaakademicki: książka Christiana Madsbjerga „Sensemaking” uczyniła z niego hasło doradztwa humanistycznego, a Daniel Schmachtenberger i John Vervaeke przenieśli je z organizacji na cywilizację — jako nazwę zdolności, która ma się właśnie załamywać.

Rodowód środkowoeuropejski

Retrospektywność tworzenia sensu — teza, że znaczenie ma tylko to, co już przeżyte i ujęte w spojrzeniu wstecz — Weick wyprowadza z analizy „sensownie przeżytego doświadczenia” Alfreda Schütza. Schütz, urodzony w Wiedniu w 1899 r., studiował tam prawo i nauki społeczne u Hansa Kelsena i Ludwiga von Misesa, za dnia pracował w bankowości, a w 1932 r. wydał w wiedeńskim Springerze „Der sinnhafte Aufbau der sozialen Welt”, fenomenologiczną podbudowę socjologii rozumiejącej Webera. Do Stanów Zjednoczonych wyemigrował w 1939 r.; angielski przekład książki ukazał się dopiero w 1967 r. i to z tego wydania korzystał Weick. Drugim kanałem byli uczniowie Schütza z nowojorskiej New School, Peter Berger i Thomas Luckmann, których „The Social Construction of Reality” (1966) — książka otwarcie stawiająca Schütza w centrum — należy do źródeł cytowanych przez Weicka. Granice ustalenia: biografia i dane wydania są potwierdzone w źródłach, natomiast samo miejsce odwołania do Schütza u Weicka (1995, s. 24–25) czeka na sprawdzenie w egzemplarzu; wyszukiwarka podglądu książki nie obejmuje pełnego tekstu. Nie znaleźliśmy dowodu, by pojęcie w jego wiedeńskim źródle miało cokolwiek wspólnego z organizacjami — to Weick dokonał przeniesienia.

Dlaczego teraz

Po 2018 r. pojęcie zrobiło drugą karierę poza teorią organizacji. W 2019 r. kanał Rebel Wisdom wypuścił film „The War on Sensemaking” z Danielem Schmachtenbergerem, a John Vervaeke opublikował pięćdziesięcioodcinkowy cykl wykładów „Awakening from the Meaning Crisis”; oba przedsięwzięcia nazwały niezdolność społeczeństw do wspólnego ustalania, co jest prawdą, głównym objawem kryzysu. Pandemia przyniosła test empiryczny: WHO w lutym 2020 r. ogłosiła „infodemię”, a czwarta część cyklu Schmachtenbergera (2020) dotyczyła już wprost pandemii i teorii spiskowych. Od listopada 2022 r. generatywna sztuczna inteligencja produkuje tekst wiarygodny z definicji, lecz niekoniecznie prawdziwy, czyli uprzemysławia dokładnie tę własność, którą Weick nazwał prymatem wiarygodności nad dokładnością. W samych organizacjach powrót pojęcia napędzały kryzysy lat 2020–2023 (łańcuchy dostaw, wojna w Ukrainie), w których menedżerowie odkrywali, że problemem nie jest brak danych, lecz brak ramy, w której dane coś znaczą. Polski czytelnik dostał w 2016 r. przekład monografii Weicka, więc dyskusja może toczyć się w rodzimej terminologii.

Siła wyjaśniająca

Pojęcie pozwala zobaczyć, że organizacje rzadko giną od złych decyzji, a często od utraty sensu, który dopiero umożliwia jakąkolwiek decyzję. W Mann Gulch strażacy do końca trzymali się etykiety „pożar do dziesiątej rano”, choć ogień dawno przestał się tak zachowywać, a gdy dowódca krzyknął „rzućcie narzędzia”, część z nich nie potrafiła tego zrobić, bo strażak bez narzędzi nie wiedział już, kim jest — tożsamość zawodowa okazała się ważniejsza od przeżycia. Drugi przykład to spory publiczne, w których kolejne „fakty” niczego nie rozstrzygają: strony nie różnią się danymi, lecz ramami, które decydują, co w ogóle jest daną, a co szumem. Trzeci przykład to raporty pokryzysowe i strategie firm: ponieważ sens powstaje wstecz, każde sprawozdanie przedstawia jako nieuchronne to, co w trakcie było chaosem, a „strategia” okazuje się często opowieścią dopisaną do ciągu improwizacji.

Osie sporu

Niedoceniany kąt

Najmniej przyswojona lekcja Mann Gulch brzmi: sens załamuje się razem ze strukturą ról, nie razem z brakiem informacji. Strażacy mieli dość danych o ogniu; stracili ciąg poleceń, powtarzanie rozkazów, znajomość sąsiada w szeregu — i dopiero wtedy dane przestały coś znaczyć. Weick wymienia cztery źródła odporności: improwizację, wirtualny system ról, postawę mądrości (wiedzieć, że się nie wie) i pełną szacunku interakcję. Tymczasem niemal cała współczesna odpowiedź na „zaburzenia informacji” — weryfikacja faktów, prebunking, etykiety na treściach — działa na warstwie danych i zakłada, że sens odbuduje się sam, gdy dane będą czyste. Jeśli Weick ma rację, kierunek jest odwrotny: najpierw trzeba odtworzyć struktury, w których ludzie mogą sobie nawzajem wierzyć i poprawiać się bez utraty twarzy, a dopiero potem fakty zaczną coś znaczyć. To tłumaczy, dlaczego społeczności o gęstej, lokalnej strukturze zaufania przetrwały infodemię lepiej niż te zalane sprostowaniami.

W przekładzie

Termin po polsku nie jest ustalony. Barbara Czarniawska zatytułowała przekład monografii Weicka „Tworzenie sensu w organizacjach” (WUJ 2016) i ten wybór dobrze oddaje enaktywność: sens się wytwarza, nie odnajduje. W literaturze zarządzania krąży też „nadawanie sensu”, które sugeruje, że istnieją gotowe zdarzenia, którym dopiero przypisuje się znaczenie, a więc gubi kluczową tezę o współwytwarzaniu otoczenia. Nieprzełożone „sensemaking” — używane przez listę źródłową serwisu — zachowuje łączność z obiegiem anglojęzycznym (zwłaszcza z „wojną o sensemaking”), ale ukrywa czasownik, który jest sednem pojęcia. Zostajemy przy angielskim tytule hasła, a w tekście używamy „tworzenia sensu” za Czarniawską; „sense-making” z dywizem rezerwujemy dla tradycji Dervin.