Information disorder

Definicja robocza

Information disorder to zbiorcza nazwa dla trzech typów zanieczyszczenia obiegu informacji, rozróżnianych według dwóch kryteriów: czy treść jest fałszywa i czy jej rozpowszechnianie ma szkodzić. Misinformacja (mis-information) to fałsz podany bez złej woli; dezinformacja (dis-information) to fałsz rozpowszechniany świadomie, by zaszkodzić osobie, grupie, organizacji lub państwu; malinformacja (mal-information) to informacja prawdziwa użyta na czyjąś szkodę, na przykład wyciek prywatnej korespondencji. Rama każe analizować każdy przypadek przez trzy elementy (agent, przekaz, interpreter) i trzy fazy (tworzenie, produkcja, dystrybucja), bo ten sam przekaz na każdym etapie może zmienić typ: dezinformacja udostępniona w dobrej wierze staje się misinformacją. W użyciu potocznym termin bywa synonimem „fake newsów”, których autorzy ramy świadomie unikają jako słowa zawłaszczonego przez polityków do dyskredytowania mediów.

Geneza i rodowód

Pojęcie sformułowali Claire Wardle i Hossein Derakhshan w raporcie Information Disorder: Toward an interdisciplinary framework for research and policy making, opublikowanym przez Radę Europy w październiku 2017 r. Wardle, Brytyjka z doktoratem z komunikacji z University of Pennsylvania, kierowała wówczas organizacją First Draft; w lutym 2017 r. opublikowała tam typologię siedmiu rodzajów fałszywych treści, od satyry po treści całkowicie sfabrykowane, która stała się zalążkiem raportu. Derakhshan, irańsko-kanadyjski bloger i badacz mediów, wniósł perspektywę kogoś, kto po sześciu latach więzienia w Iranie zastał w 2014 r. sieć przebudowaną przez platformy społecznościowe, co opisał w eseju The Web We Have to Save (2015); jemu przypisuje się termin „malinformacja”. Raport powstał w reakcji na wybory w USA w 2016 r., referendum brexitowe i ujawnione operacje prokremlowskie, ale jego ambicją było wyjście poza obsesję na punkcie Rosji: autorzy sięgają po socjologię rytuału Jamesa Careya, teorię dramaturgiczną Goffmana i psychologię rozumowania zmotywowanego, by pokazać, że ludzie udostępniają treści nie dlatego, że w nie wierzą, lecz dlatego, że przez udostępnianie sygnalizują przynależność. Taksonomię szybko przejęły instytucje: unijny kodeks postępowania w sprawie dezinformacji (2018), raporty UNESCO i polityki platform. W tym obiegu rama uległa spłaszczeniu do listy trzech słów, a jej część o interpreterze i o zaufaniu, czyli najtrudniejsza, zniknęła z większości dokumentów.

Rodowód środkowoeuropejski

Nie znaleźliśmy udokumentowanego związku tego pojęcia z myślą lub doświadczeniem Europy Środkowej.

Dlaczego teraz

Po 2018 r. rama stała się językiem administracji. W unijnym kodeksie postępowania i w Europejskim planie działania na rzecz demokracji (2020) dezinformacja została zdefiniowana jako treść fałszywa i szkodliwa z intencją, czyli dokładnie według kryteriów Wardle i Derakhshana; to samo rozróżnienie wpisano w podstawy Aktu o usługach cyfrowych, stosowanego wobec największych platform od 2023 r. Pandemia COVID-19 przyniosła „infodemię” ogłoszoną przez WHO w lutym 2020 r. i pokazała, jak trudno w praktyce oddzielić misinformację (lekarz powtarzający nieaktualne zalecenie) od dezinformacji (sieci sprzedające „cudowne” kuracje). Po pełnoskalowej inwazji Rosji na Ukrainę w lutym 2022 r. kategoria malinformacji nabrała wagi: wycieki, doxing i publikowanie prawdziwych danych żołnierzy czy wolontariuszy stały się bronią, której nie da się zwalczyć fact-checkingiem. Równolegle od 2023 r. generatywne modele obniżyły koszt fazy produkcji niemal do zera, a w 2024 r., roku wyborów w kilkudziesięciu krajach, spór przeniósł się na pytanie, czy skala zjawiska jest tak duża, jak zakłada alarmistyczna literatura, czy też mierzy się ją głównie liczbą tytułów prasowych o nim.

Siła wyjaśniająca

Największa zaleta ramy to rozbicie monolitycznego „kłamstwa w sieci” na przypadki wymagające różnych odpowiedzi. Po pierwsze, oddziela intencję od treści: kampanię, w której fałszywy przekaz tworzy wyspecjalizowany agent, a rozpowszechniają go ludzie w dobrej wierze, trzeba zwalczać na etapie tworzenia i produkcji, a nie karać użytkowników końcowych. Po drugie, kategoria malinformacji wyjaśnia operacje, w których nic nie jest sfabrykowane: wyciek e-maili sztabu Clinton w 2016 r. czy kampanii Macrona w 2017 r. działał właśnie dlatego, że materiał był prawdziwy, a szkodliwe było samo wyniesienie go do sfery publicznej w wybranym momencie. Po trzecie, nacisk na fazy pokazuje, że przekaz z czasem zmienia właściciela: satyra wycięta z kontekstu staje się misinformacją, a potem, przechwycona przez agenta, dezinformacją; dlatego liczenie „fałszywych newsów” bez śledzenia drogi treści nie mówi nic o tym, kto jest sprawcą.

Osie sporu

Niedoceniany kąt

Najrzadziej czytana część raportu dotyczy interpretera i zaufania. Autorzy odwołują się do Careya i Goffmana, by pokazać, że udostępnienie przekazu jest rytuałem przynależności, a nie aktem transmisji wiedzy; z tego wynika, że korekta faktów trafia w niewłaściwą warstwę, bo odpowiada na pytanie „czy to prawda?”, podczas gdy użytkownik zadał pytanie „kim jestem i z kim?”. Ta diagnoza ma konsekwencje dla całej branży fact-checkingu, która wyrosła z raportu i jest w nim obszernie opisana: sprostowanie może wzmocnić tożsamościowy sygnał, a jedynym skutecznym narzędziem bywa zmiana nadawcy korekty na kogoś z wnętrza grupy. Drugi pomijany wątek to zaufanie do mediów lokalnych: raport cytuje obserwację, że luka po zamkniętych redakcjach lokalnych jest wypełniana przez treści z zewnątrz, co przenosi problem z treści na infrastrukturę.

W przekładzie

Polski termin jest nieustalony. „Zaburzenie informacyjne” brzmi klinicznie i sugeruje patologię odbiorcy; „nieład informacyjny” jest bliższy sensowi, bo mówi o stanie systemu, ale brzmi jak nazwa biurokratyczna. Dokumenty unijne i polskie opracowania zwykle omijają problem, pisząc od razu o „dezinformacji”, przez co gubią trójpodział. Dla kategorii składowych przyjmują się kalki „misinformacja” i „malinformacja”, których nie da się zastąpić bez opisu. Proponujemy zachować angielski termin w tytule, a w tekście używać „nieładu informacyjnego” jako polskiego odpowiednika i trzech kalk dla typów.