Biopolityka

Definicja robocza

Biopolityka to władza, której przedmiotem jest życie biologiczne ludzi jako populacji: urodzenia, zgony, choroby, płodność, długość życia, higiena, rasa. Nie karze ani nie tresuje pojedynczych ciał (to dyscyplina), lecz mierzy, normalizuje i optymalizuje zbiorowość za pomocą statystyki, medycyny publicznej, ubezpieczeń i urbanistyki. W sensie technicznym (Foucault) jest to historyczna forma władzy, która od XVIII wieku „każe żyć i pozwala umrzeć”; w sensie potocznym słowo oznacza dziś każdą politykę dotyczącą ciała: aborcji, szczepień, masek, płci. Te dwa użycia trzeba rozdzielać, bo drugie zaciera to, co w pierwszym najważniejsze: że władza nad życiem działa przez troskę, nie przez zakaz.

Geneza i rodowód

Słowo ukuł szwedzki politolog Rudolf Kjellén (1905, rozwinięcie w „Staten som lifsform”, 1916), w duchu organicystycznym: państwo jako forma życia. Pojęcie w dzisiejszym sensie pochodzi jednak od Michela Foucaulta, który w ostatnim rozdziale „Woli wiedzy” (1976) i w wykładzie z 17 marca 1976 r. opisał przejście od suwerennego prawa miecza („uśmiercać albo pozwalać żyć”) do władzy, która „każe żyć i pozwala umrzeć”, z dwoma biegunami: dyscypliną ciała i biopolityką populacji. W wykładach z lat 1977–1979 przeniósł akcent na „rządomyślność” i liberalizm jako sztukę rządzenia; „Narodziny biopolityki” są w istocie książką o neoliberalizmie. Drugie życie pojęcie zawdzięcza Giorgio Agambenowi („Homo sacer”, 1995), który połączył Foucaulta z Carlem Schmittem i Hannah Arendt: suwerenność od początku wytwarza „nagie życie”, a obóz jest ukrytą matrycą nowoczesności. Roberto Esposito (2002–2004) dodał paradygmat immunizacji, Michael Hardt i Antonio Negri odwrócili znak (biopolityka jako produktywna moc wielości), a Achille Mbembe (2003) zarzucił całej linii europocentryzm i zaproponował nekropolitykę. W obiegu publicystycznym po 2020 r. termin został częściowo przechwycony jako synonim „sanitaryzmu”, co wypłukało z niego Foucaultowskie napięcie między troską a selekcją.

Rodowód środkowoeuropejski

Jedyny związek, jaki spełnia nasze kryteria, dotyczy miejsca, nie autora. Agamben w trzecim tomie cyklu „Homo sacer” („Quel che resta di Auschwitz”, 1998) buduje teorię świadectwa i biopolitycznego progu między człowiekiem a nie-człowiekiem na figurze »muzułmana« z Auschwitz, więźnia zredukowanego do apatii i czystego przeżycia, znanego z relacji Primo Leviego, a polskiemu czytelnikowi także z opowiadań Tadeusza Borowskiego. W pierwszym tomie (1995) prawną strukturę obozu rekonstruuje głównie na materiale niemieckim: pruski „areszt ochronny” (Schutzhaft), dekret z 28 lutego 1933 r., Dachau. To jednak obóz w okupowanej Polsce staje się w literaturze pojęcia głównym przypadkiem, na którym testuje się tezę o obozie jako paradygmacie, i to przeciw tej tezie piszą krytycy, którzy uważają, że czyni ona z Auschwitz filozoficzną alegorię kosztem historii. Żaden z autorów kanonicznych (Foucault, Agamben, Esposito, Mbembe) nie kształcił się w regionie; polska i czeska recepcja pojęcia (przekłady 1995–2011) jest wtórna wobec obiegu francuskiego i włoskiego.

Dlaczego teraz

Pandemia COVID-19 (2020–2022) zrobiła z biopolityki słowo z pierwszych stron: lockdowny, paszporty szczepionkowe, triage na oddziałach intensywnej terapii, modele epidemiologiczne decydujące o prawie do wyjścia z domu. Agamben w tekście „L’invenzione di un’epidemia” (26 lutego 2020 r.) uznał reakcję na epidemię za przejaw traktowania stanu wyjątkowego jako normalnego paradygmatu rządzenia, co wywołało spór, który podzielił środowisko (odpowiedzi Jeana-Luca Nancy’ego, Esposita, Sergia Benvenuta) i pokazał, że pojęcie może służyć zarówno krytyce władzy, jak i odmowie solidarności. Równolegle wyrok Dobbs (2022) i zaostrzenie prawa aborcyjnego w Polsce (orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z 22 października 2020 r.) przypomniały, że zarządzanie płodnością pozostaje rdzeniem biowładzy. Trzeci front to technologia: genetyczne bazy danych, scoring zdrowotny w ubezpieczeniach, systemy rozpoznawania twarzy w Sinciangu i debata o „cyfrowej biopolityce” po 2018 r. Czwarty to wojna: Mbembe stał się autorem obowiązkowym po 2022 r. w analizach Gazy, Mariupola i granic Unii Europejskiej, gdzie władza nie tyle zarządza życiem, ile pozostawia na śmierć.

Siła wyjaśniająca

Pojęcie pozwala zobaczyć władzę tam, gdzie język praw i zakazów jej nie widzi. Po pierwsze, w polityce zdrowotnej: program szczepień, rejestr nowotworów i ustawa o planowaniu rodziny nie ograniczają wolności, lecz kształtują populację, a mimo to są polityczne w najmocniejszym sensie; biopolityka tłumaczy, dlaczego spór o maski był sporem o suwerenność. Po drugie, w rasizmie państwowym: Foucault pokazał, że władza, która ma „kazać żyć”, potrzebuje uzasadnienia dla zabijania, i znajduje je w cezurze biologicznej, w podziale na życie warte i niewarte ochrony; to wyjaśnia ciągłość między eugeniką z lat 1900–1945 a dzisiejszą retoryką „obciążenia systemu”. Po trzecie, w migracji: obóz dla uchodźców, strefa tranzytowa na lotnisku i „push-back” na granicy polsko-białoruskiej (od 2021 r.) są miejscami, gdzie ludzie istnieją jako życie do przetrzymania, a nie podmioty prawa; bez Agambena trudno nazwać tę strefę, bez Mbembego trudno dostrzec, że dla wielu z nich władza nie planuje żadnego „kazania żyć”.

Osie sporu

Niedoceniany kąt

Biopolityka jest przede wszystkim władzą liczenia. Foucault podkreślał, że populacja w ogóle powstaje jako przedmiot wraz ze statystyką: tablicami umieralności, spisami, rachunkiem prawdopodobieństwa. Ten wątek, zepchnięty na margines przez filozoficzną debatę o nagim życiu, jest dziś najbardziej aktualny. Modele epidemiologiczne, wskaźniki QALY w wycenie terapii, algorytmy przewidujące ryzyko hospitalizacji czy rejestry genomowe nie są nadbudową nad biopolityką, lecz jej właściwym ciałem. Pytanie, kto definiuje jednostkę miary życia (rok życia skorygowany jakością, nadmiarowa śmiertelność, współczynnik dzietności), jest pytaniem o suwerenność w o wiele bardziej konkretnym sensie niż spór o stan wyjątkowy. Środkowoeuropejska historia statystyki państwowej, od austriackiej kameralistyki po powojenne spisy w PRL, pozostaje pod tym kątem prawie nieopisana.

W przekładzie

Polszczyzna przyjęła „biopolitykę” i „biowładzę” bez oporu, ale rozróżnienie Foucaulta między biopouvoir (władza nad życiem jako całość, obejmująca dyscyplinę i biopolitykę) a biopolitique (biegun populacyjny tej władzy) rozmywa się w użyciu, w którym oba słowa funkcjonują wymiennie. Gorzej z gouvernementalité: krąży „rządomyślność” (przekład Herera w PWN) obok „urządzania” i „rządzenia”; wybieramy „rządomyślność”, bo utrwaliła się w przekładach wykładów, choć gubi grę słów z „mentalnością”. Agambenowskie nuda vita oddajemy jako „nagie życie” (za Salwą), nie „gołe życie”.