Postkolonializm

Definicja robocza

Postkolonializm to zbiór narzędzi do badania, jak panowanie imperialne kształtuje wiedzę, tożsamość i instytucje, i jak ten układ trwa po formalnym końcu kolonii. Teza robocza brzmi: niepodległość polityczna nie kończy zależności, bo imperium zostawia po sobie język, kanon, podział pracy i kategorie klasyfikacji ludzi, w tym rasę. W wersji potocznej termin oznacza po prostu krytykę Zachodu albo zbiorową etykietę dla „studiów o Innym”; w wersji technicznej opisuje konkretną relację między władzą a reprezentacją (Said), między mówieniem a reprezentowaniem (Spivak) oraz między nowoczesnością a kolonialnością (Quijano). Różnica ma znaczenie: pierwsza wersja służy do oskarżeń, druga do analizy.

Geneza i rodowód

Nurt ma dwa źródła. Pierwsze to antykolonialna filozofia walki: Frantz Fanon w Les Damnés de la terre (1961) opisał psychikę skolonizowanych i przewidział, że miejscowa burżuazja przejmie aparat imperium bez zmiany jego logiki. Drugie to zwrot akademicki, który otworzył Edward W. Said Orientalizmem (1978): korzystając z Foucaulta i Gramsciego pokazał, że zachodnia wiedza o „Wschodzie” była instytucją władzy, a nie neutralnym opisem. Lata 80. i 90. przyniosły poststrukturalistyczne rozwinięcia: Gayatri Spivak zapytała, czy podporządkowani mogą przemówić (1988), Homi Bhabha opisał hybrydyczność (1994), a szkoła Subaltern Studies przepisała historię Indii „od dołu”. Równolegle w Ameryce Łacińskiej Aníbal Quijano od początku lat 90. rozwijał pojęcie kolonialności władzy, które w 2000 r. wyłożył w tekście napisanym po hiszpańsku i wydanym w przekładzie angielskim w „Nepantla”: rasa jako wynalazek podboju Ameryki stała się osią globalnego podziału pracy i przetrwała upadek imperiów. Z tej linii wyrosła „opcja dekolonialna” (Mignolo, Lugones), która uważa postkolonializm za zbyt literaturoznawczy i zbyt anglojęzyczny. W obiegu publicystycznym termin został w XXI wieku przechwycony jako element wojen kulturowych, po obu stronach: jako hasło dekolonizacji muzeów i programów nauczania oraz jako zbiorcze oskarżenie o „ideologię”.

Rodowód środkowoeuropejski

Region pojawia się w tej literaturze nie jako autor pojęcia, lecz jako przypadek sporny, który testuje jego granice. David Chioni Moore w artykule w „PMLA” z 2001 r. zauważył, że studia postkolonialne niemal pomijają sferę postsowiecką, choć Rosja i ZSRR panowały nad Kaukazem, Azją Środkową, krajami bałtyckimi oraz Europą Środkową i Wschodnią od pięćdziesięciu do dwustu lat; zaproponował krytykę „w pełni globalną”, która nie traktuje kolonizacji zachodnioeuropejskiej jako wzorca. Rok wcześniej Ewa M. Thompson, absolwentka filologii rosyjskiej i angielskiej Uniwersytetu Warszawskiego (1963), później profesorka slawistyki na Rice University, odczytała w Imperial Knowledge literaturę rosyjską jako literaturę imperialną w sensie Saida; książka ukazała się w tym samym roku po polsku. Kontrapunkt przyszedł z sąsiedztwa regionu: Maria Todorova, wykształcona na Uniwersytecie Sofijskim, w Imagining the Balkans (1997) wyszła od Saida, ale opisała „bałkanizm” jako dyskurs odrębny od orientalizmu, bo dotyczący obszaru uznawanego za część Europy, nie jej zewnętrznego Innego. Te trzy teksty wyznaczają spór, który toczy się do dziś: czy zależność od imperium lądowego, bez różnicy koloru skóry i bez morza między metropolią a prowincją, jest kolonialnością w sensie pojęcia, czy tylko jej analogią.

Dlaczego teraz

Trzy ciągi zdarzeń z lat 2018–2026 wprowadziły pojęcie do głównego nurtu debaty. Po pierwsze, kwestia restytucji: raport Felwine Sarra i Bénédicte Savoy dla prezydenta Francji (listopad 2018) zalecił zwrot afrykańskich zbiorów, a w latach 2021–2022 Niemcy i Nigeria uzgodniły przekazanie brązów z Beninu; muzea europejskie musiały odpowiedzieć na pytanie, czyje jest ich archiwum. Po drugie, lato 2020 r.: po śmierci George’a Floyda obalono pomnik handlarza niewolników Edwarda Colstona w Bristolu, a spory o pomniki, nazwy i programy nauczania przeniosły słownik dekolonizacji do polityki krajowej. Po trzecie, pełnoskalowa inwazja Rosji na Ukrainę w 2022 r. uruchomiła falę tekstów o „dekolonizacji” slawistyki i rosjoznawstwa; pytanie Moore’a sprzed dwóch dekad wróciło w uniwersytetach, redakcjach i instytucjach kultury jako pytanie praktyczne o kanon, język i granty. W tle narasta także krytyka samego nurtu: oskarżenia, że stał się ortodoksją kampusów, oraz spory o to, czy ramy postkolonialne wyjaśniają konflikt na Bliskim Wschodzie po 7 października 2023 r., czy go zaciemniają.

Siła wyjaśniająca

Pojęcie pozwala zobaczyć, że zależność trwa w formach, których żadna mapa polityczna nie pokazuje. Przykład pierwszy: granice państw afrykańskich wytyczone przez mocarstwa kolonialne nadal wyznaczają, kto z kim toczy wojnę domową, a język byłej metropolii decyduje, kto zdaje egzaminy. Przykład drugi: układ „surowce z Południa, patenty i marki z Północy” w łańcuchach dostaw baterii i kawy reprodukuje kolonialny podział pracy, który Quijano uważa za rdzeń kolonialności. Przykład trzeci, regionalny: polskie spory o to, czy kraj był kolonią, półkolonią czy współuczestnikiem imperium (zabory kontra Kresy), stają się czytelne jako typowy dla postkolonialności spór o podwójną pozycję podporządkowanego, który sam miał poddanych. Bez tej ramy widać tylko „zacofanie” albo „resentyment”; z nią widać mechanizm reprodukcji hierarchii.

Osie sporu

Niedoceniany kąt

Najmniej przemyślana jest pozycja podporządkowanego, który sam miał poddanych. Europa Środkowa dostarcza tu materiału, którego literaturze pojęcia brakuje: szlachta Rzeczypospolitej była zarazem elitą kolonizującą Ukrainę i warstwą poddaną zaborcom; węgierskie elity były ofiarą Wiednia i panem Słowaków; kraje bałtyckie były rusyfikowane, a ich miasta germanizowane. Ten „piętrowy” układ zależności, który Milica Bakić-Hayden nazwała zagnieżdżonymi orientalizmami (Maria Todorova opisuje go jako bałkanizm), rozbija prosty podział na metropolię i kolonię i każe pytać, czy kolonialność nie jest raczej gradientem niż granicą. Jeśli tak, to pojęcie potrzebuje regionu bardziej niż region pojęcia: bez przypadków pośrednich zostaje przy opowieści o dwóch stronach, która w XXI wieku opisuje coraz mniej układów władzy.

W przekładzie

Polski termin „postkolonializm” jest ustalony, ale myli w jednym punkcie: „post-” sugeruje epokę po kolonializmie, podczas gdy w literaturze oznacza stan trwania kolonialności po jej formalnym końcu. Stąd osobne pojęcie Quijano, „kolonialność” (coloniality), które po polsku bywa oddawane także jako „kolonialność władzy” lub, mylnie, „kolonializm”. Dla przekładu „subaltern” przyjęła się formuła Ewy Majewskiej „podporządkowani inni”; „dekolonialność” (decoloniality) zachowujemy jako termin odrębny od „dekolonizacji” politycznej, bo zlanie ich odbiera sens sporowi między szkołą latynoamerykańską a anglojęzyczną.