Sprawiedliwość klimatyczna

Definicja robocza

Sprawiedliwość klimatyczna (climate justice) to zestaw pytań o to, jak rozdzielić między państwa, pokolenia i grupy społeczne trzy rodzaje obciążeń: koszt ograniczania emisji, koszt przystosowania się do zmian, których już nie da się uniknąć, oraz koszt szkód, których nie da się ani uniknąć, ani się do nich przystosować. W wersji technicznej, uprawianej w filozofii politycznej, jest to rachunek zasad podziału: kto emitował, kto skorzystał, kto ma środki i kto jest najbardziej narażony. W wersji ruchów społecznych jest to raczej żądanie: by o klimacie decydowali ci, którzy ponoszą jego skutki, a nie ci, którzy je wywołali. Obie wersje łączy odrzucenie założenia, że problem klimatyczny jest problemem technicznym z neutralnym rozwiązaniem.

Geneza i rodowód

Pojęcie ma dwa równoległe źródła z początku lat 90. Pierwsze to raport Anila Agarwala i Sunity Narain z Centre for Science and Environment w Delhi (1991), który zarzucił zachodnim modelom liczenia emisji „kolonializm środowiskowy”: sumowanie emisji per państwo ukrywa, że emisje potrzebne do przeżycia w Indiach traktuje się tak samo jak emisje z samochodów i klimatyzacji na Północy. Drugie to artykuł Henry’ego Shue’a „Subsistence Emissions and Luxury Emissions” (1993) w „Law & Policy”, który to samo rozróżnienie wprowadził do filozofii moralnej i postawił tezę, że żadna polityka klimatyczna nie uniknie sądów o sprawiedliwości, może je tylko ukryć. Z tej linii wyrosła akademicka etyka klimatyczna lat 2000: Simon Caney uporządkował zasady „zanieczyszczający płaci”, „beneficjent płaci” i „zdolność do płacenia”, a Stephen Gardiner opisał, dlaczego mimo zgody co do zasad rozwiązanie nie nadchodzi. Równolegle termin przejęły ruchy społeczne: Bali Principles of Climate Justice (2002), ogłoszone przez koalicję organizacji ekologicznych i ludów rdzennych na wzór zasad sprawiedliwości środowiskowej z 1991 r., dodały do rachunku podziału żądanie reprezentacji i samostanowienia. W języku negocjacji ONZ pojęcie pojawia się pod postacią zasady „wspólnej, ale zróżnicowanej odpowiedzialności” (UNFCCC, 1992), a w preambule porozumienia paryskiego (2015) sama fraza „climate justice” występuje już wprost, choć z zastrzeżeniem, że jest ważna „dla niektórych”.

Rodowód środkowoeuropejski

Nie znaleźliśmy udokumentowanego związku tego pojęcia z myślą lub doświadczeniem Europy Środkowej.

Dlaczego teraz

Trzy procesy z lat 2018–2026 przeniosły pojęcie z seminariów do decyzji. Po pierwsze, fala pozwów klimatycznych: wyrok holenderskiego Sądu Najwyższego w sprawie Urgenda (2019), orzeczenie niemieckiego Trybunału Konstytucyjnego z 2021 r. uznające, że zbyt powolna redukcja przerzuca ciężar wolności na młodsze pokolenia, oraz wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w sprawie szwajcarskich seniorek (2024) uczyniły z argumentów o sprawiedliwości międzypokoleniowej język prawny. Po drugie, na COP27 w Szarm el-Szejk (2022) powstał fundusz strat i szkód, uruchomiony rok później w Dubaju: pierwsza instytucja, która zakłada, że ktoś komuś płaci za szkody klimatyczne już poniesione. Po trzecie, dekarbonizacja w krajach bogatych zaczęła wytwarzać własnych przegranych, od górników po kierowców z przedmieść, co pokazał protest „żółtych kamizelek” (2018) i spory o unijny system ETS2. Pojęcie, które powstało jako roszczenie Południa wobec Północy, musiało nauczyć się mówić także o nierównościach wewnątrz Północy.

Siła wyjaśniająca

Rama sprawiedliwości klimatycznej pozwala zobaczyć, że pod każdą „techniczną” decyzją klimatyczną leży decyzja o podziale. Przykład pierwszy: rok bazowy. Protokół z Kioto liczył redukcje od 1990 r., co premiowało kraje, których emisje spadły z powodu upadku przemysłu po 1989 r., i karało te, które rosły; wybór daty był wyborem, kto zaczyna z zapasem. Przykład drugi: metryka. Emisje per państwo stawiają Chiny na czele listy, emisje per capita stawiają tam Katar i Stany Zjednoczone, emisje skumulowane od 1850 r. stawiają Stany i Europę; każda metryka wskazuje innego winnego i to nie pomiar, lecz zasada sprawiedliwości decyduje, która jest właściwa. Przykład trzeci: dyskonto. Ekonomia klimatu rozstrzyga o wielkości dzisiejszych nakładów przez stopę, jaką przykłada do dobrobytu ludzi w 2100 r.; spór Sterna z Nordhausem o wartość tej stopy był sporem etycznym przebranym za rachunkowy.

Osie sporu

Niedoceniany kąt

Większość literatury zakłada, że sprawiedliwość klimatyczna to relacja między bogatą Północą a biednym Południem. Tymczasem najtrudniejsze przypadki leżą pomiędzy: kraje, które emitowały dużo, lecz w gospodarce nakazowej, bez dobrobytu, który miałby ten dług uzasadniać, i których emisje spadły po 1989 r. nie dzięki polityce klimatycznej, lecz wskutek upadku przemysłu. Europa Środkowa jest tu przypadkiem granicznym dla każdej z trzech zasad: zanieczyszczała, ale nie była beneficjentem w zachodnim sensie; ma zdolność do płacenia większą niż Południe, lecz mniejszą niż Zachód; zaś jej „sukces redukcyjny” po 1990 r. był katastrofą społeczną w regionach przemysłowych. To właśnie dlatego z Katowic wyszła w 2018 r. deklaracja o solidarnej i sprawiedliwej transformacji. Teoria, która chce być czymś więcej niż rachunkiem między dwoma biegunami, musi umieć rozliczyć ten środek, a na razie przeważnie go nie widzi.

W przekładzie

Polski termin „sprawiedliwość klimatyczna” jest już ustalony i nie myli. Problem leży niżej: w nazwach zasad. Angielskie polluter pays ma utrwalony odpowiednik „zanieczyszczający płaci”, natomiast beneficiary pays i ability to pay krążą w kilku wersjach („beneficjent płaci”, „płaci ten, kto skorzystał”, „zdolność do płacenia”, „zasada możliwości”). Przyjmujemy „beneficjent płaci” i „zdolność do płacenia” jako najbliższe oryginałowi i najmniej obciążone skojarzeniami podatkowymi.