Straty i szkody (L&D)

Definicja robocza

Straty i szkody (loss and damage, L&D) to skutki zmiany klimatu, których nie udało się uniknąć przez redukcję emisji ani zneutralizować przez adaptację: zniszczenia po zdarzeniach ekstremalnych oraz skutki procesów powolnych, takich jak podnoszenie się poziomu morza, pustynnienie czy zanik lodowców. W użyciu technicznym, pochodzącym z negocjacji UNFCCC, termin oznacza trzeci filar polityki klimatycznej obok mitygacji i adaptacji, a zarazem osobny strumień finansowania dla krajów rozwijających się „szczególnie narażonych” na te skutki. W użyciu potocznym i publicystycznym oznacza po prostu „odszkodowania klimatyczne”, choć oficjalne dokumenty tego słowa konsekwentnie unikają. Operacyjnie najważniejsze jest rozróżnienie „strat” (nieodwracalnych: życie, terytorium, kultura, ekosystem) od „szkód” (naprawialnych: infrastruktura, plony, dochód), bo tylko drugie da się wycenić i ubezpieczyć.

Geneza i rodowód

Pojęcie wyrasta z negocjacji dyplomatycznych, nie z akademii. W 1991 r., w czasie prac nad Ramową konwencją ONZ, Sojusz Małych Państw Wyspiarskich (AOSIS) zaproponował międzynarodową pulę ubezpieczeniową, która wypłacałaby odszkodowania krajom nisko położonym za skutki podnoszenia się poziomu morza; propozycję odrzucono, a konwencja z 1992 r. nie wspomina o stratach ani szkodach. Sformułowanie wróciło do oficjalnego języka w planie działania z Bali (2007), następnie w ramach adaptacyjnych z Cancún (2010) i w Dosze (2012), gdzie strony zobowiązały się utworzyć „rozwiązania instytucjonalne”. Rok później, na COP19 w Warszawie, decyzja 2/CP.19 ustanowiła Warszawski Międzynarodowy Mechanizm Strat i Szkód z funkcjami wiedzy, koordynacji i „wsparcia, w tym finansowego”, ale bez pieniędzy i bez mowy o odpowiedzialności; nazwa mechanizmu pochodzi wyłącznie od miejsca obrad. Porozumienie paryskie (2015) nadało tematowi osobny artykuł 8, za cenę zapisu w decyzji towarzyszącej, że artykuł ten „nie stanowi podstawy dla odpowiedzialności ani odszkodowania”. COP27 w Szarm el-Szejk (2022) po trzydziestu latach zgodził się na fundusz, a COP28 w Dubaju (2023) go uruchomił. Linia dziedziczenia biegnie więc od prawa międzynarodowego o odpowiedzialności państw i ubezpieczeń od katastrof, przez retorykę sprawiedliwości klimatycznej, do inżynierii finansowej funduszy wielostronnych. Przechwycenie jest dwustronne: ruchy klimatyczne mówią o „reparacjach”, negocjatorzy Północy o „zarządzaniu ryzykiem”, a oba obozy używają tych samych trzech słów.

Rodowód środkowoeuropejski

Nie znaleźliśmy udokumentowanego związku tego pojęcia z myślą lub doświadczeniem Europy Środkowej.

Dlaczego teraz

W latach 2018–2026 pojęcie przeszło z marginesu agendy do jej centrum z trzech powodów. Po pierwsze, raport specjalny IPCC o 1,5°C (2018) i część II Szóstego Raportu (2022) opisały „granice adaptacji”: progi, powyżej których żadne rozsądne działanie lokalne nie chroni już przed stratą; decyzja z COP27 wprost powołuje się na ustalenie, że dotkliwość strat rośnie „z każdym ułamkiem stopnia”. Po drugie, nauka o atrybucji zdarzeń ekstremalnych nauczyła się w ciągu kilku dni szacować, o ile zmiana klimatu zwiększyła prawdopodobieństwo konkretnej fali upałów czy powodzi, co zamieniło abstrakcyjną odpowiedzialność w policzalny udział. Po trzecie, powódź w Pakistanie latem 2022 r., która zalała około jednej trzeciej kraju, dała krajom G77 argument, którego Północ nie zdołała odeprzeć na COP27 kilka miesięcy później. Od tego czasu spór przeniósł się z pytania „czy” na pytanie „ile, od kogo i na jakich zasadach”: zadeklarowane do funduszu kwoty liczone są w setkach milionów dolarów, a szacunki potrzeb w setkach miliardów rocznie.

Siła wyjaśniająca

Pojęcie pozwala zobaczyć trzy rzeczy, których ramy mitygacji i adaptacji nie pokazują. Pierwsza: istnieje kategoria kosztu klimatycznego, którego nie da się już uniknąć żadną polityką, więc pytanie przestaje być techniczne, a staje się dystrybucyjne. Bez tej kategorii każda powódź wygląda jak „niedostateczna adaptacja”, czyli wina poszkodowanego. Druga: straty nieekonomiczne (język, grób przodków, przynależność do miejsca) nie mieszczą się w kalkulacji kosztów i korzyści, a są dla zagrożonych społeczności często ważniejsze od infrastruktury; L&D zmusiło instytucje finansowe do nazwania tego, czego nie potrafią wycenić. Trzecia: język prawny negocjacji zdradza, co naprawdę jest przedmiotem sporu. Trzy dekady walki o jedno słowo („compensation”) mówią więcej o strukturze globalnej władzy niż większość traktatów. Praktycznie: rama pozwala analizować, dlaczego ubezpieczenia parametryczne są politycznie wygodne (nie wymagają uznania winy), dlaczego małe państwa wyspiarskie negocjują inaczej niż Indie (dla pierwszych gra toczy się o terytorium, dla drugich o precedens odpowiedzialności) i dlaczego fundusz ulokowano tymczasowo w Banku Światowym (kontrola darczyńców nad wypłatami).

Osie sporu

Niedoceniany kąt

Najmniej omawiany aspekt L&D dotyczy epistemologii, nie pieniędzy. Pojęcie zmusza do uznania, że część przyszłości została już utracona i że polityka powinna nauczyć się administrować stratą, a nie tylko ryzykiem. Zarządzanie ryzykiem zakłada, że najgorszemu da się zapobiec; administrowanie stratą zakłada, że trzeba je rozdzielić, nazwać i opłakać. Straty nieekonomiczne — kategoria, którą negocjatorzy dopisali w Paryżu jako punkt (g) listy obszarów współpracy — są w tym sensie bardziej rewolucyjne niż fundusz: wprowadzają do traktatu międzynarodowego żałobę jako przedmiot polityki publicznej. Druga pomijana sprawa to zwrotność pojęcia. Kraje rozwinięte wykluczyły siebie z kręgu beneficjentów, ale powodzie w Nadrenii (2021), pożary w Grecji i susze w Hiszpanii sprawiają, że ich własne budżety zaczynają zawierać pozycję, której nie nazywają stratami i szkodami, choć nią jest. Kiedy Północ zacznie liczyć własne L&D, argument o niewycenialności przestanie być wygodny.

W przekładzie

Polski termin nie jest ustalony. „Straty i szkody” to dosłowna kalka, używana w dokumentach rządowych i przez media; jej słabość polega na tym, że po polsku oba słowa brzmią niemal synonimicznie, podczas gdy angielskie loss (nieodwracalna utrata) i damage (naprawialne uszkodzenie) niosą rozróżnienie, na którym opiera się cała debata o stratach nieekonomicznych. „Odszkodowania klimatyczne” oddają stawkę polityczną, ale przesądzają spór, którego dokumenty celowo nie rozstrzygają. „Szkody klimatyczne” gubią komponent nieodwracalności. Zostajemy przy „stratach i szkodach” z zastrzeżeniem, że czytelnik musi pamiętać o różnicy między członami, i ze skrótem L&D jako sygnałem, że chodzi o termin negocjacyjny, a nie potoczny.