OOO

Definicja robocza

Ontologia zorientowana na przedmiot (object-oriented ontology, OOO) to stanowisko metafizyczne, według którego podstawową jednostką rzeczywistości jest przedmiot: każda rzecz, od kwarka po Unię Europejską, która ma jedność i nie daje się sprowadzić ani do swoich składników, ani do swoich skutków. Przedmioty wycofują się z wszelkich relacji, także poznawczych; żadne ujęcie, ludzkie czy nieludzkie, nie wyczerpuje tego, czym rzecz jest. Stąd dwa hasła: płaska ontologia (ludzie nie mają uprzywilejowanego statusu wobec kamieni) i niewyczerpywalność (relacja zawsze dotyka tylko karykatury rzeczy). W użyciu potocznym OOO bywa po prostu etykietą dla „filozofii rzeczy” albo „nowego materializmu”; w użyciu technicznym to konkretny system Grahama Harmana z czterema biegunami: przedmiot realny, przedmiot zmysłowy, jakości realne, jakości zmysłowe.

Geneza i rodowód

Termin „filozofia zorientowana na przedmiot” Harman ukuł w doktoracie Tool-Being (1999, książka 2002), czytając Heideggerowską analizę narzędzia na opak: wycofanie młotka w użycie nie jest cechą ludzkiej praktyki, lecz ogólną własnością bytu. Nazwa, zapożyczona żartem z programowania obiektowego, została w 2009 r. przerobiona przez Leviego Bryanta na „ontologię zorientowaną na przedmiot”. Drugi filar systemu pochodzi od Husserla: przedmiot intencjonalny, który trwa pod zmieniającymi się profilami. Trzecim rozmówcą jest Bruno Latour, od którego Harman bierze demokrację aktorów, odrzucając zarazem jego relacjonizm. Nurt zorganizował się w 2007 r. na warsztacie „Speculative Realism” w Goldsmiths, obok Meillassoux, Brassiera i Granta, a w latach 2010–2013 rozszedł się poza filozofię: do sztuki (documenta 13), architektury, badań nad grami (Bogost) i ekologii (Morton). Równolegle doszło do rozmycia: w humanistyce „OOO” stało się skrótem dla każdej lektury, która „oddaje głos rzeczom”, co z systemem Harmana ma niewiele wspólnego.

Rodowód środkowoeuropejski

Dwa z czterech biegunów systemu Harmana mają wiedeńską metrykę, co sam autor dokumentuje w Prince of Networks (2009). Przedmiot zmysłowy to przemianowany przedmiot intencjonalny Husserla; Harman pisze wprost, że rozdział między jednolitym przedmiotem a mnogością jego jakości jest „wielkim odkryciem Husserla” i na tej podstawie wprowadza własny termin (s. 136). Husserl ukształtował się jako filozof w Wiedniu: po doktoracie z matematyki (1883) słuchał tam wykładów Franza Brentana (1884–1886), a dopiero potem habilitował się w Halle. W rozdziale Object-Oriented Philosophy Harman idzie o krok dalej i poświęca kilka stron wiedeńskiej habilitacji Kazimierza Twardowskiego Zur Lehre vom Inhalt und Gegenstand der Vorstellungen (1894). Tytuł tej rozprawy, pisze, można by przerobić na „O przedmiotach intencjonalnych i realnych”, a sam Twardowski był dla młodego Husserla „rywalem i katalizatorem nawet bardziej niż Brentano” (s. 191–193). Dwoistość przedmiotu realnego i zmysłowego, oś całego OOO, ma więc udokumentowane źródło w sporze uczniów Brentana o treść i przedmiot przedstawienia. Twardowski przeniósł się w 1895 r. do Lwowa, gdzie założył szkołę lwowsko-warszawską; Harman przyznaje w przypisie, że polskiej literatury o nim nie czyta i ocenę Ingardena zna z drugiej ręki.

Dlaczego teraz

Po 2018 r. OOO przestało być nowinką i stało się narzędziem roboczym w trzech polach. Po pierwsze, katastrofa klimatyczna wymaga języka dla bytów, które są realne, a nie dają się postrzec w całości: raporty IPCC z 2018 i 2021 r. opisują zjawisko, którego żaden pojedynczy pomiar nie reprezentuje, i tu przydają się Mortonowskie hyperobiekty. Po drugie, modele językowe od 2022 r. wymusiły pytanie, czy system, którego działania nie potrafimy wyjaśnić, jest przedmiotem w sensie Harmana: realnym, lecz wycofanym także przed własnymi twórcami. Po trzecie, w architekturze i projektowaniu (Harman wykłada od 2016 r. w SCI-Arc) OOO stało się teorią formy, która nie jest ani funkcją, ani znaczeniem. Dyskusja wokół książki Harmana z 2018 r. w serii Pelican i wokół krytyki Wolfendale’a (2014) przesunęła spór z pytania „czy to jeszcze filozofia” na pytanie „do czego to się nadaje”.

Siła wyjaśniająca

OOO pozwala zobaczyć dwie strategie redukcji, które Harman nazywa podkopywaniem (undermining: rzecz to „naprawdę” jej atomy, pole, strumień) i nadkopywaniem (overmining: rzecz to „naprawdę” jej skutki, relacje, język). Przykład pierwszy: w naukach społecznych instytucję opisuje się albo jako sumę jednostek, albo jako sieć praktyk; OOO każe pytać, co w niej trwa, gdy zmienią się i ludzie, i praktyki. Przykład drugi: w krytyce sztuki dzieło redukuje się do intencji autora lub do recepcji; Harman proponuje, że dzieło jest przedmiotem, który nie ujawnia się ani twórcy, ani odbiorcy. Przykład trzeci: w sporach o AI OOO oferuje trzecią drogę między „to tylko statystyka” a „to podmiot”: model jest przedmiotem o nieprzejrzystym wnętrzu, jak każdy inny.

Osie sporu

Niedoceniany kąt

Najrzadziej zauważa się, że OOO jest filozofią teatru i retoryki, a nie tylko rzeczy. Skoro przedmioty nie stykają się bezpośrednio, każdy kontakt odbywa się przez „przyczynowość zastępczą” (vicarious causation): rzeczy wchodzą w relację przez karykatury, które sobie nawzajem wystawiają. To przesuwa punkt ciężkości z pytania „co istnieje” na pytanie „jak cokolwiek na cokolwiek działa”, a odpowiedź Harmana (przez aluzję, przez metaforę, przez formę) czyni z estetyki pierwszą filozofię. Dla praktyka ma to konsekwencję: nie da się „odsłonić” rzeczy, można ją tylko inscenizować, a jakość inscenizacji jest jedyną miarą dostępu.

W przekładzie

Polski termin nie jest ustalony. „Ontologia zorientowana na przedmiot” jest poprawna, ale długa i brzmi jak informatyka; „ontologia zorientowana obiektowo” jeszcze mocniej kojarzy się z programowaniem, co Harman uznałby za żart na miejscu, lecz polszczyzna filozoficzna nie. Wydanie PWN z 2013 r. wybrało tytuł „Traktat o przedmiotach” i słowo „przedmiot”, nie „obiekt”, a Fundacja Cieszkowskiego poszła tą samą drogą. Zostajemy przy „przedmiocie” i skrócie OOO; „przedmiot zmysłowy” dla sensual object to przekład roboczy, bo tłumacz PWN użył innego rozwiązania, którego tu nie sprawdzaliśmy.