Realizm agencjalny

Definicja robocza

Realizm agencjalny (agential realism) to stanowisko ontologiczne Karen Barad, według którego podstawową jednostką rzeczywistości nie są rzeczy wchodzące w interakcje, lecz zjawiska: nierozdzielne sploty „obiektu” i „aparatu”, z których dopiero konkretne cięcie agencjalne (agential cut) wycina obserwowane i obserwujące. Ponieważ składniki zjawiska nie istnieją przed relacją, Barad zastępuje interakcję słowem intra-akcja (intra-action): działanie wewnątrz układu, które wytwarza swoje strony, zamiast je zastać. Operacyjnie: pytając o dowolny byt, pytamy, jaki aparat (laboratoryjny, dyskursywny, instytucjonalny) go wyciął i za co ten aparat odpowiada. Potoczna wersja, popularna w pedagogice, sztuce i naukach o zarządzaniu, sprowadza się do hasła „wszystko jest splątane ze wszystkim”; wersja techniczna jest ostrzejsza, bo mówi, że splątanie jest lokalnie rozcinane i że każde rozcięcie ma konsekwencje etyczne.

Geneza i rodowód

Barad, fizyczka teoretyczna z doktoratem z teorii cechowania na sieci (Stony Brook), sformułowała stanowisko w latach 90. (artykuł „Getting Real”, 1998), wyłożyła je programowo w „Posthumanist Performativity” (Signs, 2003) i rozwinęła w Meeting the Universe Halfway (2007). Punktem wyjścia jest filozofia fizyki Nielsa Bohra: teza, że pojęcia takie jak położenie i pęd mają sens tylko w obrębie konkretnego układu pomiarowego, a zjawiska obejmują ten układ. Barad przesuwa tę epistemologiczną lekcję na poziom ontologii: nieoznaczoność nie jest granicą naszej wiedzy, lecz nieokreślonością świata, którą aparat rozstrzyga. Druga linia to feministyczne studia nad nauką: „usytuowana wiedza” i dyfrakcja Donny Haraway, performatywność Judith Butler, którą Barad rozszerza z ciała ludzkiego na materię, oraz analiza aparatów u Michela Foucaulta. Od połowy lat 2010 pojęcie zostało przechwycone przez nowy materializm jako etykieta i rozpuszczone w szerokim idiomie „relacyjności”, w którym argument z fizyki często odpada, a zostaje słownictwo.

Rodowód środkowoeuropejski

Nie znaleźliśmy udokumentowanego związku tego pojęcia z myślą lub doświadczeniem Europy Środkowej.

Dlaczego teraz

Pojęcie zyskało drugie życie, gdy spory o status wiedzy przestały być akademickie. Po 2018 r. humanistyka środowiskowa potrzebowała języka, w którym klimat, wirus czy mikroplastik nie są ani „faktami natury”, ani „konstrukcjami społecznymi”; realizm agencjalny obiecywał trzecią drogę. Pandemia 2020–2022 pokazała aparat w działaniu: test PCR, próg cyklu, definicja przypadku wytwarzały „zachorowanie” jako zjawisko, a spory o liczby były sporami o cięcia. W badaniach nad sztuczną inteligencją po 2022 r. termin intra-akcja służy do opisu tego, że dane treningowe, model i użytkownik nie istnieją przed sobą jako gotowe strony, lecz wzajemnie się kalibrują. Wreszcie polska recepcja dojrzała instytucjonalnie: po rozproszonych przekładach i esejach nowego materializmu w 2024 r. ukazał się pełny przekład Meeting the Universe Halfway w serii Humanistyka Środowiskowa, co przenosi dyskusję z seminariów do czytelni.

Siła wyjaśniająca

Największa korzyść praktyczna polega na tym, że pojęcie nie pozwala ukryć aparatu. Po pierwsze, w sporach o pomiar (PKB, IQ, wskaźniki ESG, progi diagnostyczne) pytanie „czy wskaźnik dobrze mierzy rzecz” zmienia się w pytanie „jaką rzecz ten wskaźnik wycina i kogo czyni odpowiedzialnym”, co od razu odsłania, że dwie instytucje używające innych cięć nie opisują tego samego obiektu. Po drugie, w etyce technologii pozwala mówić o odpowiedzialności bez przypisywania jej ani wyłącznie człowiekowi, ani „algorytmowi”: odpowiedzialność jest cechą konfiguracji, a nie jej elementu, i da się ją analizować jako zdolność do odpowiedzi (response-ability). Po trzecie, w metodologii nauk społecznych uzasadnia, dlaczego badacz nie może wyjść z układu i dlaczego neutralność jest cięciem, które też trzeba uzasadnić. Cena jest ta, że pojęcie równie dobrze tłumaczy wszystko, więc jego siła leży w dyscyplinie użycia: trzeba wskazać konkretny aparat i konkretne cięcie, inaczej zostaje mantra.

Osie sporu

Niedoceniany kąt

Najmniej czytana jest polityczna i historyczna część Meeting the Universe Halfway: Barad nie zatrzymuje się na laboratorium, lecz pokazuje, jak ultrasonograf wytwarza „płód” jako podmiot prawny, a technologie wojskowe wytwarzają cel. W tej części realizm agencjalny jest narzędziem analizy instytucji, które przez techniczne ustawienia aparatów rozstrzygają, co istnieje publicznie, zanim zacznie się debata. Drugi pomijany wątek to czas: w późniejszych tekstach Barad (dyfrakcja, nawiedzanie) cięcie agencjalne nie jest jednorazowe, lecz powtarzalne i odwracalne, więc przeszłość może zostać wycięta na nowo. To bliższe pracy archiwistów i historyków niż fizykom i tłumaczy, dlaczego pojęcie przyjęło się tam, gdzie nikt nie mierzy pędu.

W przekładzie

Polski termin jest nieustalony. „Realizm agencjalny” to kalka, która brzmi obco i sugeruje agencję jako instytucję; „realizm sprawczy” jest naturalniejszy i przyjęty w części polskiej literatury nowego materializmu, ale „sprawczość” w polszczyźnie ciągnie w stronę sprawcy, czyli podmiotu, czego Barad unika. Przekład z 2024 r. ustabilizuje praktykę, lecz wybór między oboma wariantami pozostaje sporny. Przy „intra-akcji” kalka jest konieczna, bo sens zależy od kontrastu z „interakcją”. Wybieramy „realizm agencjalny” jako hasło zgodne z listą serwisu, z „realizmem sprawczym” jako wariantem w aliasach.