Realizm spekulatywny

Definicja robocza

Realizm spekulatywny (speculative realism) to nazwa rodziny stanowisk filozoficznych, które odrzucają tezę, że o bycie można mówić tylko w korelacji z myślą, językiem albo ludzkim dostępem, i próbują pomyśleć rzeczywistość taką, jaka jest bez nas. Wspólnym przeciwnikiem jest „korelacjonizm” (correlationism) — przekonanie, od Kanta po fenomenologię i poststrukturalizm, że mamy dostęp wyłącznie do związku między podmiotem a światem, nigdy do żadnego z tych członów osobno. Potocznie nazwa oznacza modę intelektualną lat 2007–2015 na „powrót rzeczy” w humanistyce; w sensie technicznym to cztery różne, w dużej mierze niezgodne programy, które łączy tylko negacja. Operacyjnie: gdy ktoś twierdzi, że coś istnieje lub działa niezależnie od tego, czy jakikolwiek umysł to rejestruje, i próbuje to uzasadnić argumentem, a nie tylko wiarą, używa realizmu spekulatywnego.

Geneza i rodowód

Nazwa pochodzi z warsztatu w Goldsmiths w Londynie w kwietniu 2007 r., prowadzonego przez Alberta Toscana, z udziałem Raya Brassiera, Iaina Hamiltona Granta, Grahama Harmana i Quentina Meillassoux; nazwę przypisuje się Brassierowi, a wystąpienia ukazały się w piśmie „Collapse”. Impulsem była książka Meillassoux Après la finitude (Seuil 2006, z przedmową Alaina Badiou), która ukuła termin „korelacjonizm” i postawiła problem „archeskamieliny”: jak może być prawdziwe zdanie o Ziemi sprzed powstania życia, jeśli prawda istnieje tylko w korelacji z myślą. Cztery odpowiedzi rozeszły się szybko: Meillassoux broni matematyzowalnego absolutu przez dowód konieczności przygodności; Brassier (Nihil Unbound, 2007) łączy naukowy naturalizm z nihilizmem wymierania; Grant wraca do Schellinga i filozofii natury; Harman buduje ontologię zorientowaną na przedmiot, w której rzeczy wycofują się z każdej relacji. Ruch szedł linią Badiou i Deleuze’a z jednej strony, Brentana, Husserla i Heideggera z drugiej, a jego obieg przebiegał przez blogi, małe wydawnictwa (Urbanomic, Zero Books, re.press) i otwarty dostęp, co dało mu zasięg nieproporcjonalny do akademickiego umocowania. Przechwyciły go teoria sztuki, architektura i studia nad mediami, często redukując do hasła „rzeczy też są ważne”, przy czym sam Brassier już około 2011 r. odciął się od etykiety jako „ruchu”.

Rodowód środkowoeuropejski

Jedyny udokumentowany związek dotyczy nurtu Harmana. W wpisach na blogu z 2010 r. Harman wskazuje rozprawę habilitacyjną Kazimierza Twardowskiego Zur Lehre vom Inhalt und Gegenstand der Vorstellungen (Wiedeń 1894) jako tekst, który oddziela przedmiot poza umysłem od treści w umyśle; Husserl, jego zdaniem, nie odrzucił tego rozróżnienia, lecz przeszczepił je do wnętrza świadomości, i to przeszczepienie nazywa jednym z ważniejszych momentów filozofii XX w., bo kończy obraz przedmiotu jako wiązki jakości. Na tym właśnie rozszczepieniu Harman buduje podział na przedmioty realne i zmysłowe. Twardowski urodził się w Wiedniu, tam studiował u Brentana i tam się habilitował, zanim w 1895 r. objął katedrę we Lwowie i założył szkołę lwowsko-warszawską; droga idei prowadzi więc z Wiednia przez Husserla do Harmana, nie przez polską recepcję. Dla Meillassoux, Brassiera i Granta nie znaleźliśmy porównywalnego związku ze źródłami z regionu.

Dlaczego teraz

W latach 2018–2026 realizm spekulatywny stracił status nowości, a zyskał status narzędzia. Po pierwsze, debata o antropocenie i raporty IPCC z 2018 i 2021–2023 r. postawiły pytanie o procesy, które toczą się niezależnie od ludzkiej percepcji i przeżyją ludzką politykę; pojęcie hyperobiektu Mortona stało się w tej dyskusji walutą obiegową. Po drugie, modele językowe od 2022 r. ożywiły stary spór o to, czy sens istnieje tylko w korelacji z umysłem, i czy system bez świata może mieć dostęp do rzeczywistości — pytanie, które Meillassoux postawił o skamielinie, wraca jako pytanie o tekst bez desygnatu. Po trzecie, Harman opublikował w 2018 r. podsumowujące Speculative Realism: An Introduction, a Maurizio Ferraris ogłosił w 2012 r. „nowy realizm” (Manifesto del nuovo realismo, przekład angielski 2014) jako europejski odpowiednik; w Polsce pojęcie weszło do obiegu wraz z przekładami Harmana i Meillassoux i dyskusją w „Kronosie” oraz „Przestrzeniach Teorii”. W tym samym czasie realizm spekulatywny stał się celem rozliczeń: krytycy z lewicy (Wolfendale, Alexander Galloway) zarzucali mu polityczną jałowość i mimowolne odwzorowanie logiki rynku, w którym wszystko jest przedmiotem na równych prawach.

Siła wyjaśniająca

Pojęcie pozwala zobaczyć, że znaczna część humanistyki XX w. — od hermeneutyki po konstruktywizm społeczny — dzieliła jedno niewypowiedziane założenie: że mówić o świecie to mówić o naszym do niego dostępie. Wskazanie tego założenia ma trzy wymierne skutki. W naukach o klimacie i geologii umożliwia obronę zdań o przeszłości sprzed człowieka i przyszłości po nim jako zdań dosłownie prawdziwych, a nie „konstrukcji dyskursywnych”. W teorii techniki pozwala opisać algorytm, infrastrukturę czy wirus jako aktorów z własnym działaniem, bez redukowania ich do znaczeń, które im nadajemy — stąd bliskość Harmana i Latoura. W estetyce daje język dla sztuki, która nie przedstawia ludzkiego doświadczenia, lecz próbuje pokazać rzecz w jej niedostępności, co wyjaśnia popularność nurtu wśród artystów i architektów około 2012–2016 r.

Osie sporu

Niedoceniany kąt

Najmniej zauważa się, że realizm spekulatywny jest zjawiskiem medialnym w ścisłym sensie: pierwszym nurtem filozofii akademickiej, który powstał i rozprzestrzenił się przez blogi, komentarze i wydawnictwa otwartego dostępu, zanim dotarł do pism recenzowanych. To tłumaczy zarówno jego tempo, jak i szybką dewaluację: argumenty krążyły w formie wpisów, polemiki toczyły się w ciągu dni, a etykieta oderwała się od stanowisk, bo była dobrym tagiem. Dla analizy obiegu idei nurt jest więc przypadkiem testowym — pokazuje, jak zmienia się filozofia, gdy jej tempo wyznacza infrastruktura, a nie cykl wydawniczy, i stawia pytanie, czy spór o „korelację” nie jest po części sporem o własne medium.

W przekładzie

Polski termin „realizm spekulatywny” jest ustalony dzięki przekładom i „Kronosowi”. Kłopot sprawia „korelacjonizm”, kalka, która nie mówi nic bez wyjaśnienia; alternatywa „filozofia dostępu” (od Harmana) jest czytelniejsza, ale opisuje szersze zjawisko. Ryzykowne jest też słowo „spekulatywny”, które po polsku kojarzy się z giełdą i czczą spekulacją, podczas gdy w tradycji od Hegla oznacza myślenie wykraczające poza dane doświadczenia; w tekstach dla nieprzygotowanego czytelnika warto to raz zaznaczyć.