Akceleracjonizm

Definicja robocza

Akceleracjonizm to stanowisko, według którego wyjście z obecnego porządku nie prowadzi przez spowolnienie, powrót ani reformę, lecz przez wzmocnienie i przyspieszenie tych sił technicznych i ekonomicznych, które porządek ten już rozsadzają. W wersji technicznej (Land, CCRU) chodzi o tezę opisową: kapitał jest procesem autonomicznym, który sam wytwarza swoje przyspieszenie, a człowiek jest raczej jego składnikiem niż sternikiem. W wersji politycznej (Williams, Srnicek) chodzi o program: przejąć infrastrukturę, automatyzację i planowanie zbudowane przez kapitalizm i skierować je na cele, których rynek nie zrealizuje. Potoczne użycie z lat dwudziestych, od hasła „e/acc” po publicystykę o zamachach skrajnej prawicy, oznacza zwykle tyle, co „im szybciej i gorzej, tym lepiej”, i wymaga za każdym razem pytania, o którą odmianę chodzi.

Geneza i rodowód

Nazwę pojęcia spopularyzował krytyk, nie zwolennik: Benjamin Noys użył słowa „accelerationism” w „The Persistence of the Negative” (2010), aby opisać nurt francuskiej myśli po 1968 r., który w kapitalistycznej deterytorializacji widział nie wroga, lecz drogę. Chodziło o słynny fragment „Anty-Edypa” Deleuze’a i Guattariego (1972) z pytaniem, czy nie należałoby „przyspieszyć procesu”, oraz o „Économie libidinale” Lyotarda (1974). W latach dziewięćdziesiątych tę linię zradykalizował Nick Land w Cybernetic Culture Research Unit na uniwersytecie w Warwick: kapitalizm jako obca inteligencja, która przybywa z przyszłości i montuje się z ludzkich pragnień, a kres człowieka jako cel, nie koszt. Po kryzysie 2008 r. pojęcie przejęła nowa lewica teoretyczna. Alex Williams i Nick Srnicek opublikowali 14 maja 2013 r. „#Accelerate: Manifesto for an Accelerationist Politics”, odcinając się od landowskiego fatalizmu i wzywając do odzyskania przyszłości, automatyzacji pracy i planowania w skali większej niż rynek. Antologia Robina Mackaya i Armena Avanessiana (2014) dopisała temu nurtowi genealogię od Marksa. Równolegle sam Land związał się z „ciemnym oświeceniem” i neoreakcją, a słowo zaczęło żyć w trzecim obiegu, wśród sieciowych ekstremistów głoszących, że kolaps należy przyspieszyć przemocą. Od 2022 r. krąży jeszcze czwarta wersja, dolinowa: „effective accelerationism”, czyli afirmacja niczym nieograniczonego rozwoju sztucznej inteligencji jako odpowiedź na ostrożność efektywnych altruistów.

Rodowód środkowoeuropejski

Nie znaleźliśmy udokumentowanego związku tego pojęcia z myślą lub doświadczeniem Europy Środkowej.

Dlaczego teraz

Pojęcie wróciło do obiegu z trzech niezależnych powodów. Po pierwsze, po zamachu w Christchurch w marcu 2019 r. media i służby zaczęły używać słowa „akceleracjonizm” na określenie doktryny neofaszystowskich sieci, które chcą przyspieszyć rozpad społeczeństwa; od tej pory termin występuje w raportach o ekstremizmie częściej niż w filozofii. Po drugie, przełom modeli językowych z lat 2022–2023 wytworzył w Dolinie Krzemowej jawną frakcję „e/acc”, która potraktowała debatę o bezpieczeństwie AI jako hamulec do zerwania; spór o zarząd OpenAI w listopadzie 2023 r. czytano publicznie właśnie w tych kategoriach, a hasło trafiło do biogramów inwestorów i do dyskusji o regulacjach w USA i Unii. Po trzecie, lewica, która po 2016 r. przegrała kolejne starcia o państwo, wróciła do pytania Williamsa i Srnicka: czy da się chcieć więcej techniki i jednocześnie mniej kapitalizmu, czy też „postwzrost” jest jedynym uczciwym stanowiskiem w obliczu kryzysu klimatycznego. Pojęcie jest więc dziś potrzebne nie dlatego, że ktoś wygrał tę debatę, lecz dlatego, że bez niego trzy zupełnie różne środowiska zdają się mówić to samo słowo.

Siła wyjaśniająca

Akceleracjonizm pozwala dostrzec, że „postęp” i „krytyka” nie muszą stać po przeciwnych stronach i że pytanie „czy przyspieszać” zastąpiło w wielu sporach pytanie „dokąd”. Po pierwsze, wyjaśnia dziwną zbieżność języków: inwestor venture capital, teoretyk z Warwick i anonimowy ekstremista mogą w tym samym tygodniu opublikować tekst o „zerwaniu hamulców”, choć mają sprzeczne cele; pojęcie każe pytać o to, co każdy z nich uważa za silnik, a co za hamulec. Po drugie, porządkuje debatę o automatyzacji: argument Srnicka i Williamsa, że utrata miejsc pracy jest problemem dystrybucji, a nie techniki, jest akceleracjonistyczny w sensie ścisłym i da się go oceniać niezależnie od wersji landowskiej. Po trzecie, obnaża strukturę nostalgii po drugiej stronie: zarówno konserwatywny powrót do „normalności”, jak i lewicowa „polityka ludowa” lokalnych protestów są w optyce manifestu z 2013 r. reakcjami na przyspieszenie, które same niczego nie przyspieszają i niczego nie zatrzymują. Dzięki temu pojęciu widać też, kiedy spór o technologię jest w istocie sporem o to, kto ma prawo do przyszłości.

Osie sporu

Niedoceniany kąt

Najciekawsze w akceleracjonizmie nie jest to, co mówi o prędkości, lecz to, co mówi o planowaniu. Manifest z 2013 r. i „Inventing the Future” nie postulują chaosu, tylko infrastrukturę: modelowanie gospodarki, przejęcie platform, dochód podstawowy, pełną automatyzację. Pod estetyką „zerwanych hamulców” kryje się więc najbardziej tradycyjny z lewicowych projektów, czyli racjonalna organizacja produkcji, tym razem z komputerami zamiast biurokratów. To tłumaczy, dlaczego nurt łatwo łączy się z zainteresowaniem cybernetyką i z eksperymentami w rodzaju chilijskiego Cybersynu, a zarazem wskazuje jego ślepą plamkę: pytanie, kto kontroluje modele, przez które gospodarka ma być sterowana, pojawia się tu równie rzadko, co w dolinowej wersji „e/acc”. Lewicowy akceleracjonizm i jego prawicowy cień są pod tym względem bliźniakami: oba wierzą, że moc obliczeniowa rozstrzygnie spór, który w istocie jest sporem o władzę nad danymi i nad kryteriami optymalizacji.

W przekładzie

Polski termin „akceleracjonizm” jest kalką i jako kalka funkcjonuje bez większych oporów, także w publicystyce o ekstremizmie. Trudność nie leży w rzeczowniku, lecz w czasowniku: angielskie „accelerate” w tytule manifestu jest zarazem opisem, rozkazem i hashtagiem, a polski przekład internetowy z 2016 r. oddał je jako „#przyspiesz”, co brzmi raczej jak ponaglenie niż program. „Przyspieszeniowiec” byłby śmieszny, „akceleracjonista” brzmi jak nazwa sekty, co zresztą dobrze oddaje część stanu faktycznego. Zostajemy przy „akceleracjonizmie”, a odmiany opisujemy przymiotnikami: lewicowy, bezwarunkowy (Landa), prawicowy i dolinowy („e/acc”), zamiast udawać, że to jedno stanowisko.