Myślenie liminalne

Definicja robocza

Myślenie liminalne (liminal thinking) to w ujęciu Dave’a Graya umiejętność wywoływania zmiany przez rozpoznawanie, kształtowanie i przeramowywanie przekonań, własnych i cudzych. Punktem wyjścia jest teza, że przekonania nie są odbiciem rzeczywistości, lecz konstrukcjami zbudowanymi z wycinka doświadczenia, na których nadbudowuje się to, co uważamy za „oczywiste”. Słowo „liminalny” (od łac. limen, próg) wskazuje na strefę między starym a nowym układem przekonań, w której można je zobaczyć jako konstrukcje i zmienić. W wersji potocznej termin zlewa się z internetowym kultem „przestrzeni liminalnych”, czyli pustych korytarzy i poczekalni; w wersji antropologicznej (van Gennep, Turner) liminalność jest fazą rytuału przejścia, a nie techniką pracy umysłowej. Gray zapożycza nazwę z tej drugiej tradycji, ale buduje z niej narzędzie dla praktyków zmiany.

Geneza i rodowód

Pojęcie w tej postaci sformułował Dave Gray, amerykański projektant i konsultant, założyciel firmy XPLANE i współautor Gamestorming (2010), w książce Liminal Thinking wydanej w 2016 r. przez Two Waves Books, imprint Rosenfeld Media. Książka wyrasta z praktyki warsztatowej i jest pokrewna tradycji uczenia się organizacyjnego, zwłaszcza pracom Chrisa Argyrisa nad tym, jak zdolni ludzie bronią swoich założeń, i Petera Senge’a o modelach mentalnych; bezpośrednich odwołań nie sprawdzono. Gray podzielił materiał na sześć zasad opisujących naturę przekonań (między innymi: przekonania są modelami, są konstruowane, tworzą wspólny świat i same się bronią) oraz dziewięć praktyk, streszczonych w trzech nakazach: zbliż się do własnej niewiedzy, szukaj zrozumienia, zrób coś innego. Samo słowo ma długą i niezależną od Graya karierę. Arnold van Gennep w Les rites de passage (1909) nazwał tak środkową fazę rytuału przejścia, a Victor Turner w eseju Betwixt and Between (1967) i w The Ritual Process (1969) uczynił z niej kategorię opisującą zawieszenie struktury społecznej. W latach 2000–2014 Bjørn Thomassen i środowisko „International Political Anthropology” przenieśli liminalność do teorii społecznej. Równolegle w kulturze sieciowej od około 2019 r. „liminal spaces” stały się estetyką niepokoju. Gray korzysta z tej słownej aury, ale jego pojęcie nie jest kontynuacją żadnej z tych linii; pozostaje osobnym, popularyzatorskim ujęciem zmiany przekonań.

Rodowód środkowoeuropejski

Najbliższy region kontrapunkt stanowi twórczość Árpáda Szakolczaia (ur. 1958), socjologa ukształtowanego w Budapeszcie: studiował na Węgrzech, od 1981 r. pracował w Instytucie Socjologii Węgierskiej Akademii Nauk, doktorat obronił w 1987 r. w Austin, a w latach 1998–2021 był profesorem socjologii w Cork. W Reflexive Historical Sociology (2000), w artykule „Liminality and Experience” (2009) i w Permanent Liminality and Modernity Szakolczai przeniósł pojęcie liminalności z antropologii rytuału do analizy nowoczesności i opisał „liminalność permanentną”: stan, w którym faza przejścia nie zostaje domknięta, a społeczeństwo zamieszkuje próg na stałe. Taka liminalność nie wyzwala, lecz rodzi trikstera, karnawał bez końca i utratę miary. To odwrotność założenia Graya, dla którego próg jest przestrzenią wolności do wyboru nowych przekonań. Oba ujęcia mają wspólne źródło u van Gennepa i Turnera, ale nie znaleziono śladu, by Gray znał prace Szakolczaia, ani by Szakolczai odnosił się do Graya; napięcie między nimi jest pojęciowe, nie polemiczne. Związek pozostaje do weryfikacji w tekstach źródłowych.

Dlaczego teraz

Pojęcie Graya, wydane w 2016 r. jako podręcznik dla zespołów i menedżerów, zyskało drugie życie, gdy liminalność przestała być metaforą. Pandemia z lat 2020–2021 wytworzyła masowe doświadczenie zawieszenia: zamknięte biura i szkoły, niepewność co do powrotu „normalności”, przyspieszone przeramowanie tego, czym jest praca. W tym samym czasie w kulturze sieciowej eksplodowała estetyka przestrzeni liminalnych: zdjęcia pustych centrów handlowych i korytarzy, mit „Backrooms”, który od 2019 r. rozlał się z forów na platformy wideo. Do tego doszła dyskusja o polikryzysie i o przejściu klimatycznym jako o stanie, który nie ma jasnego punktu dojścia. W tym klimacie termin Graya służy jako język dla ludzi, którzy czują, że stare ramy przestały działać, a nowe jeszcze nie powstały, i chcą tę sytuację potraktować jako zadanie, a nie jako stratę. Kategoria z listy źródłowej ma niski konsensus (1/6), co oddaje jej status: popularne narzędzie bez zaplecza badawczego, ale z rosnącym użyciem w projektowaniu, edukacji i coachingu.

Siła wyjaśniająca

Ujęcie Graya pozwala zobaczyć, że większość konfliktów w organizacjach i rodzinach nie toczy się o fakty, lecz o niejawne piramidy przekonań zbudowane na różnych wycinkach doświadczenia. Pierwszy przykład: dwa zespoły w jednej firmie spierają się o „oczywiste” priorytety, bo każdy widzi innych klientów; dopóki nikt nie zejdzie do poziomu doświadczeń, spór wygląda na kwestię charakterów. Drugi: reforma, która ma dobre dane po swojej stronie, przegrywa, ponieważ atakuje przekonania chronione przez tożsamość, a przekonania, jak pisze Gray, same się bronią. Trzeci: konsultant zewnętrzny widzi rzeczy, których nie widzą pracownicy, nie dlatego, że jest mądrzejszy, lecz dlatego, że stoi na progu, poza wspólną „bańką oczywistości”. Pojęcie tłumaczy też, dlaczego zmiana rzadko przychodzi z argumentu, a częściej z nowego doświadczenia: praktyka „zrób coś innego” jest u Graya ważniejsza od przekonywania.

Osie sporu

Niedoceniany kąt

Najmniej omawiany element książki Graya to nie przeramowanie, lecz etyka progu: Gray podkreśla, że wejście w strefę liminalną wymaga zawieszenia własnej pewności, a to oznacza realną możliwość, że zmienimy zdanie my, nie druga strona. Większość odbiorców czyta pojęcie jako technikę wpływu, czyli sposób na to, by inni przeramowali swoje przekonania zgodnie z naszym planem. Tymczasem konstrukcja praktyk, od „zbliż się do własnej niewiedzy” po „zrób coś innego”, zakłada symetrię: kto chce otworzyć cudzą piramidę przekonań, musi najpierw rozszczelnić własną. Ta asymetria w recepcji tłumaczy, dlaczego książka trafia na półki z manipulacją i perswazją, choć jej logika jest bliższa dialogowi w sensie Bohma albo badaniom Argyrisa nad uczeniem się w podwójnej pętli. Drugi pomijany wątek to czas: Gray nie mówi, jak długo wolno stać na progu, a tradycja Turnera przypomina, że rytuały przejścia miały wyraźny koniec właśnie dlatego, że próg bez końca niszczy.

W przekładzie

Polski termin nie jest ustalony. „Myślenie liminalne” jest kalką czytelną dla osób znających antropologię, bo polskie przekłady van Gennepa i Turnera używają przymiotnika „liminalny”, ale dla reszty czytelników pozostaje słowem bez obrazu. „Myślenie progowe” oddaje źródłosłów i jest zrozumiałe, lecz kojarzy się z „wartością progową” w statystyce i z progiem wyborczym. „Myślenie na progu” lub „myślenie z progu” brzmią naturalniej, ale gubią przymiotnik, którym da się nazywać praktyki i zasady. Wybieramy „myślenie liminalne” jako termin główny, z „myśleniem progowym” jako objaśnieniem przy pierwszym użyciu.