Tyrania merytokracji

Definicja robocza

Tyrania merytokracji (the tyranny of merit) to stan, w którym zasada „pozycja według zasługi” przestaje być ideałem korygującym przywilej, a staje się ideologią usprawiedliwiającą nierówność i upokarzającą przegranych. Pojęcie Michaela Sandela łączy dwie tezy: empiryczną — że faktyczna pozycja społeczna tylko luźno śledzi zasługę, bo talent, rodzina i szczęście są rozdane losowo — oraz moralną — że nawet idealnie działająca merytokracja wytwarzałaby pychę u zwycięzców i wstyd u przegranych. W użyciu potocznym termin oznacza po prostu „nepotyzm przebrany za merytokrację”; w użyciu technicznym idzie dalej: krytykuje samą moralną ambicję przypisywania ludziom tego, na co „zasłużyli”.

Geneza i rodowód

Słowo „merytokracja” pojawiło się w druku w 1956 r. u socjologa Alana Foxa, a spopularyzował je Michael Young satyrą The Rise of the Meritocracy (1958): opisem Brytanii, w której selekcja według wzoru „IQ + wysiłek” rodzi nową arystokrację i kończy się buntem w latach 30. XXI w. Young pisał ostrzeżenie; w ciągu dwóch pokoleń jego słowo zmieniło znak i stało się programem obu stron sceny politycznej, od Thatcher i Blaira po Clintona i Obamę. Sandel, filozof polityczny z Harvardu znany z komunitarystycznej krytyki Rawlsa (Liberalism and the Limits of Justice, 1982), w The Tyranny of Merit (2020) odwraca ten ruch: wraca do Younga jako proroka, a nie autora porzuconej przestrogi, i rozszerza krytykę o wymiar moralny — „retorykę awansu” (rhetoric of rising), kredencjalizm elit i utratę godności pracy fizycznej. Równolegle i niezależnie podobną diagnozę od strony ekonomii i prawa postawił Daniel Markovits (The Meritocracy Trap, 2019). W obiegu publicystycznym pojęcie bywa spłaszczane do hasła „elity są oderwane”, co gubi najtrudniejszą część argumentu Sandela: że problemem jest nie tyle fałszywa, ile skuteczna merytokracja.

Rodowód środkowoeuropejski

Najistotniejsze odniesienie z regionu to kontrapunkt, nie wpływ. Friedrich August von Hayek, ukształtowany w Wiedniu (dwa doktoraty na Uniwersytecie Wiedeńskim w latach 1921 i 1923, praca pod okiem Ludwiga von Misesa i kierowanie Austriackim Instytutem Badań Koniunktury, zanim w 1931 r. przeniósł się do LSE), w rozdziale „Equality, Value, and Merit” z The Constitution of Liberty (1960) oddzielił wartość, jaką usługi człowieka mają dla innych, od zasługi moralnej. Rynek, twierdził, nagradza wartość, nie cnotę; społeczeństwo, które chciałoby rozdzielać pozycje według zasługi, musiałoby ją najpierw autorytatywnie oceniać i byłoby przeciwieństwem społeczeństwa wolnego. Sandel omawia to stanowisko wprost w piątym rozdziale swojej książki, obok Younga, Rawlsa i Franka Knighta. Hayek jest dla niego sojusznikiem w jednym punkcie: pozycja nie dowodzi zasługi. Jest jednak przeciwnikiem w drugim: według Sandela różnica między zasługą a wartością okazuje się w praktyce „znikomo cienka”, bo wartość rynkowa i tak zaczyna uchodzić za miarę wkładu w dobro wspólne. Robert Sugden (2022) broni Hayeka przed tą lekturą, wskazując, że twierdzenie o płacy równej produktowi krańcowemu jest empiryczne, nie moralne. Spór ten pokazuje, że wiedeńska tradycja liberalna wyznacza granicę pojęcia: można odrzucić język zasługi, nie odrzucając nierówności.

Dlaczego teraz

Książka Sandela wyrosła z roku 2016: z Brexitu i wyboru Donalda Trumpa, które pokazały, że najsilniejszym predyktorem głosu stał się dyplom, a nie dochód. W kolejnych latach ten „podział edukacyjny” powtórzył się w wyborach we Francji, w Niemczech i w Polsce, a badania nad polaryzacją uczyniły z wykształcenia zmienną równie ważną jak klasa w XX w. Skandal z korupcją rekrutacyjną na amerykańskie uczelnie (Varsity Blues, 2019) dostarczył obrazu rodziców kupujących dzieciom „zasługę”. Pandemia 2020–2021 odsłoniła, że praca uznana za „niezbędną” była zarazem najniżej opłacana i najmniej szanowana. Po 2022 r. doszły spory o sztuczną inteligencję: jeśli modele językowe dewaluują właśnie kompetencje poświadczane dyplomem, merytokratyczna hierarchia traci swoją podstawę szybciej, niż ktokolwiek zakładał. Polskie wydanie ukazało się w tym samym roku co oryginał, co dla książki filozoficznej jest rzadkością i świadczy o rozpoznaniu tematu w kraju, który po 1989 r. budował własną wersję etosu „zasłużonego sukcesu”.

Siła wyjaśniająca

Pojęcie pozwala zobaczyć moralny mechanizm za zjawiskami, które zwykle tłumaczy się ekonomicznie. Po pierwsze, wyjaśnia, dlaczego gniew wyborców bez dyplomu kieruje się przeciw elitom akademickim i medialnym, a nie przeciw najbogatszym: to nie zazdrość o pieniądze, lecz reakcja na pogardę wpisaną w „retorykę awansu” („możesz zajść tak daleko, jak zaprowadzą cię twoje talenty” znaczy też: jeśli nie zaszedłeś, to twoja wina). Po drugie, tłumaczy wyścig rodzin o miejsca na elitarnych uczelniach i epidemię lęku wśród ich studentów: gdy pozycja ma być zasłużona, porażka przestaje być pechem i staje się wyrokiem o wartości człowieka. Po trzecie, pozwala rozróżnić dwie krytyki nierówności, które publicystyka zlewa: sprawiedliwość dystrybucyjną (kto ile dostaje) i sprawiedliwość uznania (czyja praca jest ceniona). Sandel twierdzi, że druga od dziesięcioleci była zaniedbywana przez centrolewicę i że właśnie jej brak wypełnili populiści.

Osie sporu

Niedoceniany kąt

Najmniej omawiana część argumentu Sandela dotyczy teologii: merytokracja jest zsekularyzowaną wersją sporu o łaskę i uczynki. Przekonanie, że sukces jest zasłużony, powtarza strukturę, którą Augustyn i Luter zwalczali jako pychę: człowiek przypisuje sobie to, co otrzymał. Pokazuje to, dlaczego krytyka merytokracji tak trudno przyjmuje się w kulturach protestanckiej etyki pracy i dlaczego jej alternatywą nie jest „więcej równości”, lecz inna wrażliwość — pokora wobec przygodności własnego losu. Z tej perspektywy ciekawie wygląda Europa Środkowa po 1989 r.: społeczeństwa, które przez dwa pokolenia słyszały, że pozycja zależy od lojalności, przyjęły hasło „zasłużonego sukcesu” z gorliwością neofitów, a ich obecna polaryzacja między metropolią a prowincją jest w dużej mierze polaryzacją dyplomu.

W przekładzie

Polski tytuł „Tyrania merytokracji” (PWN 2020, przeł. Bartosz Sałbut) przesuwa akcent: Sandel pisze o tyranii zasługi (merit), czyli idei, a nie systemu. „Tyrania zasługi” brzmiałaby po polsku niejasno, więc wybór tłumacza jest zrozumiały, ale warto pamiętać, że przedmiotem krytyki jest samo moralne roszczenie „należy mi się”, a nie tylko instytucje selekcji. Angielskie credentialism oddajemy jako „kredencjalizm” (kalka przyjęta w socjologii edukacji), a rhetoric of rising jako „retorykę awansu”.