Prekaryzacja

Definicja robocza

Prekaryzacja to proces, w którym zatrudnienie traci cechy, jakie dawał mu powojenny model pracy etatowej: przewidywalność dochodu, ochronę przed zwolnieniem, dostęp do świadczeń, ścieżkę awansu i reprezentację zbiorową. Nie chodzi o samo ubóstwo ani bezrobocie, lecz o pracę, która trwa, ale nie daje oparcia: krótkie umowy, zlecenia, samozatrudnienie wymuszone, dyżur bez gwarancji godzin, praca przez aplikację. W wersji potocznej „prekariat” oznacza po prostu ludzi na niepewnych umowach; w wersji technicznej Guya Standinga to klasa „w trakcie stawania się”, definiowana przez brak siedmiu rodzajów bezpieczeństwa, a w tradycji francuskiej (Bourdieu, Castel) précarisation to przede wszystkim mechanizm władzy, który dyscyplinuje przez niepewność, także tych, których jeszcze nie dotknął.

Geneza i rodowód

Słowo ma dwa równoległe rodowody. Francuski jest starszy: précarité weszła do języka socjologii i polityki społecznej w latach 70. i 80., a Robert Castel w Les métamorphoses de la question sociale (1995) opisał erozję „społeczeństwa płacy” (société salariale), czyli porządku, w którym umowa o pracę była nośnikiem praw i statusu. Pierre Bourdieu w wystąpieniu z 1997 r., włączonym do Contre-feux (1998), postawił tezę, że niepewność jest „dziś wszędzie” i że nie jest ubocznym kosztem elastyczności, lecz jej celem: pracownik, który nie wie, czy za miesiąc będzie miał pracę, nie strajkuje. Włoski i francuski ruch prekariuszy (mediolańska MayDay Parade od 2001 r., od 2004 r. jako EuroMayDay; sieć Stop Précarité) przeniósł termin „precariato/précariat” z seminarium na ulicę. Drugi rodowód jest anglosaski i późny: brytyjski ekonomista Guy Standing, wcześniej związany z Międzynarodową Organizacją Pracy, w The Precariat: The New Dangerous Class (2011) połączył „precarious” z „proletariat”, nadał pojęciu kształt klasy i podpiął pod nie program dochodu podstawowego. To jego wersja, nie francuska, trafiła do podręczników, mediów i polskiego obiegu (przekład PWN z 2014 r.). W tym przechwyceniu zgubiło się sporo: u Bourdieu prekaryzacja jest strategią rządzących, u Standinga raczej skutkiem globalizacji, który trzeba politycznie „zagospodarować”.

Rodowód środkowoeuropejski

Nie znaleźliśmy udokumentowanego związku tego pojęcia z myślą lub doświadczeniem Europy Środkowej.

Dlaczego teraz

Po 2018 r. pojęcie przestało być hasłem ruchów społecznych i stało się przedmiotem prawa i statystyki. Praca platformowa (Uber, Glovo, Deliveroo, Amazon Mechanical Turk) wystawiła na widok publiczny model, w którym firma sprzedaje usługę, ale nie zatrudnia nikogo; spory o status kierowców i kurierów przeszły przez sądy Wielkiej Brytanii (Uber BV v Aslam, 2021), Hiszpanii („ustawa kurierska” z 2021 r.) i Unii Europejskiej, która w 2024 r. przyjęła dyrektywę o pracy platformowej z domniemaniem stosunku pracy. Pandemia 2020–2021 pokazała dwa oblicza prekaryzacji naraz: pracownicy „niezbędni” na umowach bez ochrony i pracownicy zdalni, dla których niepewność przybrała postać stałej dostępności. Równolegle w sektorach uchodzących za bezpieczne, nauce i kulturze, umowy czasowe stały się regułą, a fala zwolnień w branży technologicznej 2022–2024 pokazała, że wysokie zarobki nie są synonimem stabilności. Wreszcie modele generatywne od 2023 r. uruchomiły nową rundę pytania, czy automatyzacja pracy umysłowej nie uczyni z tłumaczy, grafików i copywriterów kolejnej warstwy prekariatu.

Siła wyjaśniająca

Pojęcie przesuwa spojrzenie z pytania „czy ktoś ma pracę” na pytanie „co ta praca daje poza zapłatą”, i dzięki temu widzi zjawiska niewidoczne w statystyce bezrobocia. Po pierwsze, pozwala wyjaśnić, dlaczego w krajach o rekordowo niskim bezrobociu rośnie liczba ludzi, którzy nie mogą dostać kredytu, zaplanować dziecka ani zachorować bez utraty dochodu: nie są bezrobotni, są sprekaryzowani. Po drugie, tłumaczy zachowania polityczne, których nie przewiduje klasyczna analiza dochodowa, na przykład równoczesny wzrost poparcia dla skrajnej prawicy i dla lewicowych postulatów socjalnych wśród ludzi młodych, dobrze wykształconych i nisko ustabilizowanych. Po trzecie, odsłania ekonomię platform: zysk nie bierze się wyłącznie z technologii, lecz z przeniesienia ryzyka (samochód, telefon, choroba, brak zleceń) na wykonawcę, co bez pojęcia prekaryzacji wygląda jak zwykła „elastyczność”.

Osie sporu

Niedoceniany kąt

Najmniej opisany skutek prekaryzacji nie jest ekonomiczny, lecz poznawczy. Człowiek, który nie wie, czy za trzy miesiące będzie miał dochód, nie planuje w horyzoncie lat, i to nie z braku charakteru, lecz dlatego, że planowanie w takich warunkach jest racjonalnie bezcelowe. Skraca się więc horyzont decyzji: edukacja, oszczędności, zaangażowanie obywatelskie, nawet przyjaźnie wymagające czasu tracą sens jako inwestycje. Prekaryzacja produkuje zatem nie tylko biednych, lecz ludzi, którym opłaca się myśleć krótko, i którzy następnie są karani za „krótkowzroczność”. Jeśli to prawda, polityka wobec prekariatu powinna mierzyć nie tylko dochody, ale długość horyzontu, jaki ludzie są w stanie sobie pozwolić.

W przekładzie

Polszczyzna ma tu trzy nieustalone warstwy. „Prekariat” (grupa) przyjął się bez oporu dzięki przekładowi Standinga. „Prekaryzacja” (proces) jest kalką z francuskiego précarisation i brzmi technicznie, ale nie ma lepszego kandydata; „uniepewnianie pracy” jest opisowe i nieporęczne. Najtrudniejsza jest para precariousness / precarity u Butler: pierwsze to ontologiczna kruchość każdego życia, drugie jego polityczna, nierówno rozdzielona niepewność. Proponujemy „kruchość” dla pierwszego i „prekarność” dla drugiego, przyjmując, że „prekarność” to neologizm, który czytelnik musi dopiero przyswoić. Potoczne „umowy śmieciowe” nazywają formę prawną, nie proces, i nie nadają się na termin.