Zasłona niewiedzy

Definicja robocza

Zasłona niewiedzy to procedura testowania zasad: zasadę uznajemy za sprawiedliwą, jeśli wybraliby ją ludzie, którzy nie wiedzą, kim w społeczeństwie będą — jaką mają klasę, talenty, płeć, pokolenie, religię ani nawet, czego chcą od życia. U Johna Rawlsa jest ona elementem sytuacji pierwotnej (original position), hipotetycznego punktu wyjścia umowy społecznej, i ma wymusić bezstronność bez odwoływania się do altruizmu: nie wiedząc, kim będę, muszę zadbać o każdego. W wersji potocznej hasło oznacza po prostu „postaw się na miejscu innego”; w wersji technicznej jest ściśle określone, co uczestnik wie (ogólne prawa ekonomii i psychologii), a czego nie wie, i jaką regułą decyzyjną się kieruje. Od tego drugiego zestawu założeń zależy wynik, co jest sednem całego sporu wokół pojęcia.

Geneza i rodowód

Rawls rozwijał ideę od końca lat 50., a dojrzałą postać nadał jej w „A Theory of Justice” (1971), gdzie z wyboru za zasłoną wyprowadził dwie zasady: równe podstawowe wolności oraz zasadę dyferencji, zgodnie z którą nierówności są dopuszczalne tylko wtedy, gdy poprawiają położenie najgorzej sytuowanych. Konstrukcja należy do tradycji umowy społecznej (Locke, Rousseau, Kant) i była odpowiedzią na dominujący w anglosaskiej filozofii utylitaryzm, który zdaniem Rawlsa „nie traktuje poważnie odrębności osób”. Istotne jest, że sam eksperyment myślowy był już w obiegu ekonomii dobrobytu: William Vickrey (1945) i John Harsanyi (1953, 1955) opisali bezstronnego decydenta nieznającego swojej pozycji i wywiedli z niego utylitaryzm. Rawls posłużył się tym samym zabiegiem, lecz pogrubił zasłonę (odjął także wiedzę o własnych preferencjach i prawdopodobieństwach) i zastąpił maksymalizację oczekiwanej użyteczności regułą maksyminu. W późniejszych pracach („Political Liberalism”, 1993; „Justice as Fairness: A Restatement”, 2001) osłabił metafizyczne ambicje konstrukcji, przedstawiając ją jako „narzędzie przedstawiania” uzgodnionych intuicji, nie dowód. W obiegu popularnym zasłona oderwała się od tej aparatury i funkcjonuje jako uniwersalny test uczciwości, używany od etyki biznesu po projektowanie algorytmów.

Rodowód środkowoeuropejski

Autorem ekonomicznej wersji eksperymentu myślowego był John C. Harsanyi, ukształtowany w Budapeszcie: Fasori Gimnázium, dyplom farmacji na Uniwersytecie Budapeszteńskim (1944), doktorat z filozofii (1947), krótka praca w Instytucie Socjologii (1947–1948), zakończona pod naciskiem politycznym. W 1950 r. zbiegł przez granicę do Austrii i dalej do Australii; tam powstały artykuły z 1953 i 1955 r., w których osoba wybierająca zasady społeczne nie zna swojej przyszłej pozycji i przypisuje każdej równe prawdopodobieństwo. To zbliżona myśl sformułowana wcześniej niż u Rawlsa; nie przesądzamy, czy Rawls zaczerpnął z niej pomysł, i odnotowujemy, że podobny opis dał jeszcze wcześniej Vickrey. Drugi związek jest kontrapunktem: w 1975 r. Harsanyi opublikował w „American Political Science Review” krytykę maksyminu, dowodząc, że z tej samej zasłony, potraktowanej konsekwentnie bayesowsko, wynika utylitaryzm średniej użyteczności, a nie zasada dyferencji. Spór toczył się w całości w obiegu amerykańskim; budapeszteńska formacja wyjaśnia drogę autora, nie treść jego argumentu, i tak należy ten rodowód czytać.

Dlaczego teraz

Pięćdziesięciolecie „Teorii sprawiedliwości” w 2021 r. zbiegło się z serią pytań dystrybucyjnych, w których zasłona wróciła jako narzędzie, a nie cytat. Pandemia COVID-19 wymusiła jawne reguły kolejności szczepień i triażu, a komisje etyczne sięgały po kryterium najgorzej sytuowanych. Debata klimatyczna przeniosła pytanie Rawlsa o sprawiedliwe oszczędzanie między pokoleniami do negocjacji o stratach i szkodach (COP27, 2022) i o podziale kosztów transformacji. W 2023 r. zespół Google DeepMind opublikował w PNAS eksperyment, w którym uczestnicy wybierający zasady działania asystenta AI za zasłoną niewiedzy częściej wskazywali reguły chroniące najsłabszych i trwali przy nich po jej zdjęciu; zasłona stała się kandydatką na procedurę uzgadniania wartości w systemach AI. Równolegle prace Michaela Sandela o merytokracji (2020) odświeżyły rawlsowską tezę, że talent i wysiłek są moralnie arbitralnym trafem, czyli dokładnie tym, co zasłona każe odjąć.

Siła wyjaśniająca

Zasłona rozdziela dwa pytania, które w debacie publicznej zwykle się zlewają: „co jest dla mnie korzystne” i „co jest sprawiedliwe”. Po pierwsze, demaskuje argumenty pisane z konkretnej pozycji: propozycja podatkowa, którą jej autor poparłby tylko wiedząc, że będzie po stronie wygranych, nie przechodzi testu. Po drugie, zmusza do uwzględnienia ogonów rozkładu: przy projektowaniu systemu zabezpieczeń społecznych albo reguł moderacji treści każe pytać, jak wygląda ten system z perspektywy najgorzej traktowanego użytkownika, a nie przeciętnego. Po trzecie, ujawnia, kogo wykluczyliśmy z grona „wybierających”: przyszłe pokolenia, migrantów, zwierzęta, osoby z niepełnosprawnościami — każde rozszerzenie zasłony zmienia wynik i pokazuje, że granica wspólnoty moralnej była decyzją, a nie faktem.

Osie sporu

Niedoceniany kąt

Najmniej dyskutowaną konsekwencją zasłony jest to, że czyni ona z braku wiedzy warunek sprawiedliwości, a nie przeszkodę. W epoce profilowania, scoringu i modeli predykcyjnych instytucje wiedzą o nas coraz więcej, a każda taka wiedza jest pokusą, by reguły dostosować do tego, kim już jesteśmy: ubezpieczyciel do naszego genomu, platforma do naszej podatności, państwo do naszej mobilności. Rawlsowska intuicja odwraca ten kierunek: są decyzje, które powinny zapadać przy celowo zawężonej informacji, bo pełna informacja niszczy bezstronność. Z tej perspektywy spór o prywatność danych nie jest tylko sporem o wolność jednostki, lecz o to, czy instytucje mogą w ogóle być sprawiedliwe, skoro wiedzą zbyt dużo, by udawać, że nie wiedzą. Eksperyment DeepMind z 2023 r. jest tego praktyczną ilustracją: ludzie wybierali inaczej, gdy odebrano im wiedzę o własnej pozycji.

W przekładzie

Polskie piśmiennictwo przyjęło „zasłonę niewiedzy” za przekładem PWN z 1994 r.; spotykany „woal niewiedzy” jest kalką brzmieniową i nie wnosi nic poza egzotyką. Trudniejsze jest original position: „sytuacja pierwotna” sugeruje historyczny stan natury, którym u Rawlsa nie jest, lecz termin się utrwalił i nie ma lepszego kandydata; „pozycja wyjściowa” byłaby dokładniejsza, ale myli się z żargonem negocjacyjnym. Pozostajemy przy „zasłonie niewiedzy” i „sytuacji pierwotnej”, z zastrzeżeniem, że to drugie trzeba czytać jako „hipotetyczna”, nie „dawna”.