Krytyka efektywnego altruizmu

Definicja robocza

Krytyka efektywnego altruizmu to zbiór zarzutów wobec ruchu i metody, które nakazują wybierać działania dobroczynne na podstawie porównywalnych miar skutków: ile dobra przypada na jednostkę pieniądza lub czasu. Krytyka nie kwestionuje celu, czyli pomagania, lecz trzy założenia metody: że dobro daje się sprowadzić do wspólnej miary, że jednostkowy dawca jest właściwym podmiotem zmiany oraz że warunki wytwarzające nędzę i cierpienie można traktować jako tło, a nie jako przedmiot działania. W wersji potocznej (po upadku FTX w 2022 r.) krytyka sprowadza się do skandalu i hipokryzji; w wersji technicznej dotyczy rachunku wartości oczekiwanej, roli ekspertów i filantropii prywatnej w demokracji.

Geneza i rodowód

Krytyka rodziła się razem z ruchem. Peter Singer sformułował argument z tonącego dziecka w 1972 r., a popularną wersję w „The Life You Can Save” (2009); nazwa effective altruism i organizacje Giving What We Can oraz 80,000 Hours powstały na przełomie pierwszej i drugiej dekady XXI w. w Oksfordzie wokół Toby’ego Orda i Williama MacAskilla. Pierwsza fala odpowiedzi przyszła w 2015 r., po „Doing Good Better” MacAskilla: Amia Srinivasan w „London Review of Books” zarzuciła ruchowi, że przedstawia się jako radykalny, a pracuje wewnątrz istniejących struktur władzy; Mathew Snow w „Jacobinie” sformułował krytykę z lewicy, kierując uwagę z kultury dawania na sposób produkcji dóbr pierwszej potrzeby. Drugą falę wywołał zwrot ruchu ku longtermizmowi i ryzyku egzystencjalnemu; tutaj punktem odniesienia stał się Émile P. Torres, dawniej uczestnik tych środowisk. Trzecia fala to tom „The Good It Promises, the Harm It Does” (Oxford University Press, 2023) pod redakcją Carol J. Adams, Alice Crary i Lori Gruen, wyrosły z ruchu obrony zwierząt i etyki troski, który zebrał rozproszone głosy i dodał do nich zarzut filozoficzny Crary: ocena „z punktu widzenia wszechświata” jest w etyce niespójna, bo wartości są wplecione w świat społeczny. Po 2022 r. krytyka została w części przechwycona przez publicystykę skandalu, która z metody uczyniła synonim oszustwa.

Rodowód środkowoeuropejski

Nie znaleźliśmy udokumentowanego związku tego pojęcia z myślą lub doświadczeniem Europy Środkowej.

Dlaczego teraz

Dwie daty zmieniły status tej krytyki z akademickiego marginesu w temat publiczny. 11 listopada 2022 r. giełda kryptowalut FTX złożyła wniosek o upadłość; jej założyciel Sam Bankman-Fried, najgłośniejszy darczyńca ruchu, deklarujący strategię „zarabiaj, by dawać”, został 2 listopada 2023 r. uznany za winnego siedmiu zarzutów oszustwa i prania pieniędzy, a 28 marca 2024 r. skazany na 25 lat więzienia. Zespół FTX Future Fund, w którym pracował MacAskill, podał się do dymisji w całości. W tym samym czasie środowiska EA stały się jednym z głównych fundatorów polityki bezpieczeństwa sztucznej inteligencji, co wprowadziło krytykę do sporów o regulacje (napięcia w zarządzie OpenAI jesienią 2023 r. komentowano właśnie w tym języku). Na to nałożyła się debata o longtermizmie po „What We Owe the Future” (2022) oraz doniesienia prasowe z 2023 r. o kulturze środowiska w Zatoce San Francisco. Krytyka przestała być sporem o najlepszą metodę dawania; stała się pytaniem o to, kto i z jakim mandatem rozporządza miliardami w imieniu przyszłych pokoleń.

Siła wyjaśniająca

Krytyka pozwala zobaczyć koszty, których sam rachunek skuteczności nie rejestruje, bo mierzy tylko to, co da się policzyć. Po pierwsze, efekt selekcji: organizacje oceniające charytatywność według mierzalnych skutków kierują środki ku interwencjom krótkoterminowym (siatki, suplementy, reformy dobrostanu zwierząt), a odsuwają od działań nastawionych na zmianę systemu, których skutki są rozproszone i odległe. Po drugie, ryzyko wartości oczekiwanej: strategia „zarabiaj, by dawać” nagradza zajęcia o wysokim zysku i wysokim ryzyku, a historia FTX pokazuje, że rachunek bez wagi dla szkód i ryzyka prowadzi do działań, których ofiarami są konkretni ludzie, a nie abstrakcyjne jednostki użyteczności. Po trzecie, pytanie o władzę: skoro o priorytetach decyduje wąska grupa ekspertów i darczyńców, to filantropia prywatna zastępuje procedury demokratyczne tam, gdzie powinny one obowiązywać. Bez tej krytyki EA wygląda jak czysta technika; z nią widać, że każdy wybór miary jest wyborem politycznym.

Osie sporu

Niedoceniany kąt

Krytyka najczęściej pomija to, że EA jest także ruchem epistemicznym: wymusza na dobroczynności dowody, publikowanie ocen i przyznawanie się do błędów, czego sektor organizacji pozarządowych przez dekady unikał. Najsilniejsze zarzuty nie podważają tego standardu, lecz jego zasięg: pokazują, że dowody mierzalne faworyzują pewien typ interwencji. Z tego wynika program bardziej interesujący niż odrzucenie ruchu: rozszerzyć rachunek o koszty, które on sam pomija (ryzyko, koncentrację władzy, utratę relacji), zamiast wracać do dobroczynności opartej na odruchu. Istnieje też wątek regionalny, który w literaturze nie występuje: dziewiętnastowieczny pozytywizm w Polsce prowadził podobny spór między „pracą organiczną”, mierzoną efektami, a działaniem politycznym nastawionym na zmianę warunków. To analogia, nie rodowód, ale pokazuje, że spór o skuteczność kontra struktura jest starszy niż Oksford.

W przekładzie

Polski termin „efektywny altruizm” jest kalką przyjętą także w tytułach przekładów, choć „efektywny” znaczy po polsku raczej „wydajny”, a angielskie effective znaczy przede wszystkim „skuteczny”. „Skuteczny altruizm” byłby wierniejszy, lecz nie przyjął się; „krytyka efektywnego altruizmu” pozostaje więc przy wersji rozpoznawalnej. W tekstach warto rozróżniać „krytykę instytucjonalną” (struktury) i „krytykę filozoficzną” (miara dobra), bo po polsku obie zlewają się w ogólne „zarzuty wobec EA”.