Geoeconomic fragmentation

Definicja robocza

Fragmentacja geoekonomiczna (geoeconomic fragmentation, GEF) to cofanie się integracji gospodarczej wywołane nie przez rachunek kosztów, lecz przez decyzje polityczne podejmowane z pobudek geopolitycznych: sankcje, cła, kontrole eksportu, selekcję inwestorów, rozdzielanie systemów płatniczych i standardów technicznych. Jej miarą nie jest spadek wolumenu handlu w ogóle, lecz rosnąca różnica między wymianą wewnątrz bloków politycznych a wymianą między nimi. W użyciu potocznym termin zlewa się z „deglobalizacją”; w ujęciu technicznym MFW oznacza proces sterowany polityką, który można opisać kanałami (handel, kapitał, technologia, migracje, płatności) i wycenić w scenariuszach.

Geneza i rodowód

Termin w obecnym brzmieniu ustabilizowała nota dyskusyjna MFW ze stycznia 2023 r. (Aiyar, Chen, Ebeke, Ruta i in., SDN/2023/001), a w obieg szerszy wprowadziły wystąpienia Kristaliny Georgijewej i Gity Gopinath, które przeliczyły pękanie gospodarki na procenty światowego produktu: od 0,2% w scenariuszu ograniczonym do blisko 7% w scenariuszu ostrym, z większymi stratami przy rozdzieleniu technologicznym. Zaplecze teoretyczne jest jednak starsze i pochodzi z dwóch tradycji. Pierwsza to ekonomia polityczna handlu jako narzędzia władzy, którą Albert O. Hirschman wyłożył w 1945 r., pokazując, że asymetryczna zależność handlowa daje większemu partnerowi „efekt wpływu” niezależny od zysków z wymiany. Druga to teoria współzależności w stosunkach międzynarodowych: od Keohane’a i Nye’a po artykuł Farrella i Newmana z 2019 r. o „współzależności jako broni” (weaponized interdependence), w którym państwa kontrolujące węzły sieci finansowych i informacyjnych zyskują efekt panoptikonu (wgląd) i efekt wąskiego gardła (odcięcie). Nota MFW przejęła tę diagnozę, ale przestawiła optykę z atakującego na skutki: zamiast pytać, kto może zbroić sieci, liczy, ile wszyscy stracą, gdy sieci zaczną pękać. Po drodze pojęcie zostało częściowo zawłaszczone przez język strategii przemysłowej, w którym „fragmentacja” bywa eufemizmem dla własnych subsydiów, a oskarżeniem dla cudzych.

Rodowód środkowoeuropejski

Literatura o handlu jako narzędziu władzy, na której opiera się dzisiejsze pojęcie, ma za punkt odniesienia przypadek z regionu. Hirschman, ukształtowany w Berlinie, Paryżu, Londynie i Trieście, a więc poza regionem w rozumieniu tego serwisu, pisał swoją książkę z 1945 r. jako teorię „niemieckich metod handlowych ostatnich lat” i mierzył w części statystycznej preferencje handlowe wielkich krajów wobec mniejszych partnerów. Według stanu wiedzy autora tego briefingu chodzi o politykę III Rzeszy wobec Węgier, Rumunii, Bułgarii i Jugosławii od połowy lat 30., gdy umowy clearingowe i ceny powyżej rynkowych związały rolnicze gospodarki naddunajskie z jednym odbiorcą, a następnie zamieniły tę zależność w nacisk polityczny. Tego szczegółu nie udało się potwierdzić w otwartym źródle i związek czeka na weryfikację; w rekordzie bibliograficznym artykułu Farrella i Newmana nie znaleziono też odwołania do Hirschmana, choć w literaturze przedmiotu uchodzi on za jej zaplecze. Jeśli związek się potwierdzi, będzie to przypadek, w którym doświadczenie państw Europy Środkowej z lat 30. dostarczyło wzorca dla pojęcia, które dziś opisuje relacje Chin z Afryką czy Rosji z Europą.

Dlaczego teraz

Pojęcie stało się potrzebne, gdy trzy procesy nałożyły się na siebie w latach 2018–2024. Wojna celna Stanów Zjednoczonych z Chinami od 2018 r. pokazała, że największe gospodarki potrafią zawrócić z drogi integracji bez kryzysu gospodarczego jako pretekstu. Pandemia 2020 r. ujawniła, ile produkcji leków, masek i układów scalonych zależy od pojedynczych lokalizacji. Pełnoskalowa inwazja Rosji na Ukrainę w lutym 2022 r. i sankcje, które po niej nastąpiły, doprowadziły do załamania bezpośredniego handlu Rosji z Zachodem i do tego, co Christine Lagarde w kwietniu 2023 r. nazwała „zbrojeniem energii”. Do tego doszły amerykańskie kontrole eksportu zaawansowanych półprzewodników do Chin z października 2022 r. i wyścig subsydiów po amerykańskiej ustawie o redukcji inflacji. Gopinath w maju 2024 r. podała liczby, które stały się kanonem: po inwazji handel między blokami spadł o około 12 punktów procentowych bardziej niż handel wewnątrz bloków, inwestycje bezpośrednie między blokami o około 20 punktów bardziej, a liczba nowych ograniczeń handlowych od 2019 r. wzrosła ponad trzykrotnie.

Siła wyjaśniająca

Pojęcie pozwala odróżnić cykliczne wahania handlu od zmiany strukturalnej, bo każe patrzeć nie na sumy, lecz na geografię przepływów względem sojuszy. Po pierwsze, tłumaczy paradoks statystyk: handel światowy w 2022–2023 r. był rekordowo wysoki, a jednocześnie przepływy między blokami zaczęły odstawać od przepływów wewnątrz nich, czego miara zagregowana nie pokazuje. Po drugie, wyjaśnia pośredniczące gospodarki łącznikowe, jak Wietnam czy Meksyk, które rosną właśnie dlatego, że bloki potrzebują kanału obchodzącego bezpośrednie cła, co wydłuża łańcuchy, zamiast je skracać. Po trzecie, pozwala wycenić politykę: scenariusze MFW zamieniają debatę o „suwerenności” w rachunek, kto i ile płaci za rozdzielenie, i pokazują, że najwięcej tracą gospodarki wschodzące zależne od inwestycji z odległych geopolitycznie krajów.

Osie sporu

Niedoceniany kąt

Fragmentacja nie jest symetryczna i nie jest procesem między równymi. Model „dwóch bloków” zakrywa, że najwięcej decyzji podejmują trzeci gracze: kraje, które nie wybrały strony i czerpią rentę z bycia pomostem, oraz firmy, które przenoszą ostatnie ogniwo montażu, zostawiając zależność od komponentów nietkniętą. Statystyki handlu między blokami spadają, podczas gdy zależność technologiczna może rosnąć, tylko głębiej w łańcuchu. Dla Europy Środkowej ma to szczególny sens: region, który w 2022 r. w kilka miesięcy odciął się od rosyjskiego gazu, jest zarazem jednym z największych w Europie odbiorców chińskich inwestycji w baterie i motoryzację. Fragmentacja nie tyle zamyka ten region w bloku, ile zmusza go do wyboru, którą zależność uważa za bezpieczną.

W przekładzie

Polski termin nie jest ustalony. „Fragmentacja geoekonomiczna” to kalka, ale przejrzysta i spójna z „geoekonomią” Luttwaka, która w polskiej politologii już funkcjonuje. „Pękanie gospodarki światowej wzdłuż linii geopolitycznych” oddaje sens, lecz jest opisem, nie terminem. „Deglobalizacja” myli, bo sugeruje spadek wymiany, a nie zmianę jej geografii. Zostajemy przy „fragmentacji geoekonomicznej”, z angielskim skrótem GEF w kontekście raportów MFW.