Koszt alternatywny

Definicja robocza

Koszt alternatywny decyzji to wartość najlepszej z opcji, z których rezygnujemy, podejmując tę decyzję: nie suma wszystkich zaniechanych możliwości, lecz jedna, najwyżej wyceniona. Pojęcie zakłada, że zasób (pieniądz, godzina, hektar, uwaga) jest rzadki i ma więcej niż jedno zastosowanie, a koszt jego użycia tutaj równa się temu, co dałby tam. W wersji potocznej „koszt” oznacza wydatek z rachunku; w wersji technicznej koszt alternatywny obejmuje także to, czego nikt nie zapłacił i nie zaksięgował: zarobki niepodjęte w czasie studiów, zysk z lokaty, której nie założono, tekst, którego nie napisano. Dla analizy przydatna jest reguła odwrotna: jeśli decyzja nie ma kosztu alternatywnego, to nie była decyzją.

Geneza i rodowód

Idea ma dwa źródła, które długo się nie spotykały. Pierwsze jest publicystyczne: Frédéric Bastiat w pamflecie Ce qu'on voit et ce qu'on ne voit pas (lipiec 1850) rozdzielił skutki widoczne od niewidocznych i na przykładzie wybitej szyby pokazał, że pieniądze wydane na szklarza nie trafiły do szewca. Drugie jest teoretyczne i wyrasta ze szkoły austriackiej: po przewrocie marginalistycznym Carla Mengera (1871) koszt przestał być „realną” ofiarą pracy i wyrzeczenia, a stał się pochodną wartości, jaką dobra produkcyjne miałyby w innym użyciu. Angielski termin opportunity cost pojawił się w tytule artykułu Davida I. Greena w „The Quarterly Journal of Economics” (1894), przeciwstawiony kosztowi jako bólowi (pain-cost) z tradycji Ricarda i Marshalla. W XX wieku pojęcie przejęła London School of Economics (Lionel Robbins, Friedrich Hayek), a James M. Buchanan w Cost and Choice (1969) doprowadził je do skrajnie subiektywnej postaci: koszt istnieje tylko w momencie wyboru, w umyśle wybierającego. Równolegle obieg podręcznikowy i poradnikowy spłaszczył je do hasła „nie ma darmowych obiadów”, gubiąc to, co w nim najtrudniejsze: że koszt alternatywny jest zawsze szacunkiem czegoś, co się nie wydarzyło.

Rodowód środkowoeuropejski

Doktrynę kosztu jako wartości zaniechanego zastosowania sformułował Friedrich von Wieser, ukształtowany na Uniwersytecie Wiedeńskim (doktorat z prawa 1872, habilitacja 1884), w książce Der natürliche Werth, wydanej w 1889 r., gdy był profesorem niemieckiego uniwersytetu w Pradze. Księga V, poświęcona „kosztowi naturalnemu”, definiuje koszt przez środki produkcji, „które bez wątpienia można było pożytecznie użyć w innych kierunkach” (przekład angielski z 1893 r., s. 175), a wartość tych środków wyprowadza z wartości ich najmniej cennego produktu. W Wiedniu łączyło Wiesera z ideą środowisko Mengera i Böhm-Bawerka; Praga była miejscem pracy i publikacji. Angielski termin Greena z 1894 r. jest o pięć lat późniejszy, ale nie wiemy, czy niezależny: Natural Value ukazało się po angielsku w 1893 r., rok przed artykułem Greena, więc możliwy jest wpływ, którego nie sprawdziliśmy w tekście. Czy Wieser sam użył słowa „Opportunitätskosten” (w Theorie der gesellschaftlichen Wirtschaft z 1914 r., jak twierdzą niektóre opracowania), również pozostaje do potwierdzenia.

Dlaczego teraz

Po 2018 r. pojęcie wróciło w trzech miejscach, w których rachunek zaniechań był dotąd niewidoczny. Po pierwsze, w sporach o politykę pandemiczną 2020–2022: lockdowny i zamknięcie szkół zaczęto wyceniać nie tylko w zgonach, których uniknięto, lecz w utraconych latach nauki, odłożonych diagnozach i zapaści zdrowia psychicznego, a spór o te szacunki trwa w literaturze do dziś. Po drugie, w debacie o wydatkach na sztuczną inteligencję: inwestycje w centra danych liczone w setkach miliardów dolarów rocznie (2024–2026) rodzą pytanie o to, jakie inne nakłady, od sieci energetycznych po badania podstawowe, zostały przez nie wyparte. Po trzecie, w ekonomii czasu i uwagi: badania nad platformami społecznościowymi i pracą zdalną sprowadzają się do pytania, co użytkownik robiłby z tą godziną, gdyby nie przewijał ekranu. We wszystkich trzech przypadkach polityczny spór dotyczy mniej samego rachunku, a bardziej tego, kto ma prawo wskazać „najlepszą porzuconą alternatywę”.

Siła wyjaśniająca

Pojęcie przenosi uwagę z bilansu na kontrfakt. Po pierwsze, demaskuje „darmowe” zasoby: państwowa ziemia oddana pod inwestycję za złotówkę kosztuje tyle, ile dałaby w najlepszym innym użyciu, a nie złotówkę. Po drugie, wyjaśnia, dlaczego podwyżka czesnego o 10% rzadko wypycha studentów z uczelni: w pełnym koszcie studiów dominują zarobki niepodjęte, nie opłaty, więc to rynek pracy, nie cennik rektoratu, decyduje o skali rezygnacji. Po trzecie, pozwala zobaczyć koszt instytucjonalnej ostrożności: regulator, który opóźnia dopuszczenie leku, nie ponosi wydatku, ale ponosi koszt alternatywny w postaci osób, których lek nie zdążył objąć. Wspólny mechanizm jest prosty: koszt alternatywny czyni widocznym to, co w rachunkowości i w polityce ma status niebytu, bo nie zostawia po sobie faktury.

Osie sporu

Niedoceniany kąt

Koszt alternatywny jest asymetryczny społecznie: liczą go ci, którzy mają alternatywy. Dla osoby z jednym możliwym zajęciem i bez oszczędności „najlepsza porzucona opcja” jest pusta, więc jej czas wydaje się tani i tak jest wyceniany przez rynek i państwo; dla osoby z wieloma możliwościami każda godzina jest droga. Pojęcie, które miało demaskować ukryte koszty, w praktyce administracyjnej utrwala więc wycenę czasu ubogich jako bliskiego zeru (kolejki, formularze, dojazdy) i czasu zamożnych jako cennego. Wieser pisał o koszcie z perspektywy „wspólnoty”, nie jednostki; ta perspektywa, w której alternatywa jest liczona dla całego społeczeństwa, a nie dla tego, kto akurat wybiera, zniknęła z podręczników wraz z subiektywistycznym zwrotem.

W przekładzie

Polski termin jest nieustalony. „Koszt alternatywny” dominuje w podręcznikach, ale myli: sugeruje koszt alternatywy, a nie koszt mierzony alternatywą. „Koszt utraconych możliwości” i „koszt utraconych korzyści” są wierniejsze angielskiemu opportunity, lecz długie i gubią to, że chodzi o jedną, najlepszą możliwość, nie o wszystkie. Niemieckie Opportunitätskosten i Alternativkosten współistnieją w podobny sposób. Wybieramy „koszt alternatywny” jako termin przyjęty, z zastrzeżeniem, że przy pierwszym użyciu trzeba go rozwinąć: wartość najlepszej porzuconej opcji.