Dark patterns

Definicja robocza

Dark patterns (ang. dark patterns, od 2022 r. także deceptive patterns) to elementy interfejsu zaprojektowane celowo tak, aby skłonić użytkownika do decyzji, której przy przejrzystym układzie by nie podjął: dopłaty do koszyka, zgody na śledzenie, subskrypcji, z której nie da się łatwo wyjść. Definicja operacyjna ma trzy warunki: projektant zna mechanizm poznawczy, który wykorzystuje; efekt działa na korzyść operatora, a nie wybierającego; użytkownik zwykle nie zauważa, że został pokierowany. W użyciu potocznym termin rozciąga się na każdy irytujący interfejs; w ujęciu technicznym (Mathur i in., 2019; Gray i in., 2018) chodzi o powtarzalne, nazwane wzorce, które da się policzyć i porównać, a od 2022 r. także o kategorię prawną.

Geneza i rodowód

Termin ukuł w 2010 r. brytyjski projektant doświadczeń użytkownika Harry Brignull, zakładając stronę darkpatterns.org jako publiczną „galerię wstydu”, w której projektanci mieli nazywać i piętnować nieuczciwe chwyty własnej branży. Słowo pattern pochodzi z języka inżynierii oprogramowania (wzorce projektowe), a inwersja jest celowa: dark pattern to wzorzec rozwiązujący problem firmy kosztem użytkownika. Przez pierwsze lata pojęcie krążyło w środowisku zawodowym; do nauki wprowadził je artykuł Graya i współautorów na konferencji CHI (2018), a status faktu mierzalnego nadał mu zespół Arunesha Mathura i Arvinda Narayanana z Princeton, który w 2019 r. przeskanował 11 tys. sklepów internetowych i wyodrębnił 1818 przypadków w 15 typach. Równolegle prawnicy (Luguri i Strahilevitz, 2021) pokazali eksperymentalnie skalę efektu. Pojęcie zostało następnie przejęte przez regulatorów: amerykańska FTC, Europejska Rada Ochrony Danych i unijny akt o usługach cyfrowych posługują się nim wprost, choć z różnymi definicjami. Zmiana nazwy na deceptive patterns, którą Brignull wprowadził za radą Tech Policy Design Lab fundacji World Wide Web, odpowiada na zarzut, że „ciemny” niesie niepotrzebne konotacje; w literaturze obie nazwy funkcjonują obok siebie.

Rodowód środkowoeuropejski

Nie znaleźliśmy udokumentowanego związku tego pojęcia z myślą lub doświadczeniem Europy Środkowej.

Dlaczego teraz

Lata 2021–2025 przeniosły pojęcie z warsztatu projektanta do sali sądowej. W maju 2021 r. wiedeńska organizacja noyb rozesłała ponad 500 skarg na banery cookies, dokumentując, że 81% z nich nie miało przycisku odmowy na pierwszej planszy, a 73% używało kolorów sugerujących „akceptuj”. We wrześniu 2022 r. FTC opublikowała raport Bringing Dark Patterns to Light, a w grudniu tego roku Epic Games zapłaciło 245 mln dolarów za zwodnicze interfejsy zakupowe w grze Fortnite. W styczniu 2023 r. Komisja Europejska ogłosiła wynik kontroli 399 sklepów: 148 (37%) stosowało manipulacyjne praktyki. W lutym 2023 r. Europejska Rada Ochrony Danych przyjęła ostateczną wersję wytycznych 03/2022 o zwodniczych wzorcach w mediach społecznościowych, a art. 25 aktu o usługach cyfrowych (stosowanego w pełni od lutego 2024 r.) wprost zakazał platformom projektowania interfejsów, które „zwodzą lub manipulują” odbiorcami. Od czerwca 2023 r. toczyła się sprawa FTC przeciw Amazonowi o zapis do Prime i labirynt rezygnacji. Równolegle interfejsy rozmowy z modelami językowymi otworzyły nowe pole: system, który odpowiada tekstem, może namawiać, odwlekać i ramować skuteczniej niż przycisk.

Siła wyjaśniająca

Pojęcie pozwala oddzielić zły projekt od projektu wrogiego, czyli odróżnić błąd od strategii. Bez niego baner cookies z szarym „odrzuć” ukrytym w podmenu wygląda jak niechlujstwo; z nim widać, że ktoś przetestował wariant A i B i wybrał ten, który daje więcej zgód. Trzy zastosowania. Po pierwsze, ekonomia subskrypcji: rozbieżność między liczbą kliknięć potrzebnych do zapisania się (jedno) i do rezygnacji (kilkanaście, telefon, rozmowa z konsultantem) staje się mierzalnym wskaźnikiem, a nie anegdotą; regulatorzy nazwali ją roach motel. Po drugie, zgoda na przetwarzanie danych: RODO wymaga zgody dobrowolnej i świadomej, a taksonomia wzorców daje organom nadzoru język, którym mogą uzasadnić, że dana zgoda nie była żadnym z tych dwóch. Po trzecie, ekonomia platform: badanie Mathura pokazało 22 firmy sprzedające gotowe moduły fałszywych liczników i komunikatów o „ostatnich sztukach”; manipulacja ma własny łańcuch dostaw, więc odpowiedzialność nie spoczywa tylko na końcowym sprzedawcy.

Osie sporu

Niedoceniany kąt

Większość literatury mierzy skuteczność dark patterns w pojedynczej transakcji. Pomijany jest koszt zbiorczy: użytkownik, który kilka razy został złapany, zaczyna traktować każdy interfejs jak przeciwnika i przestaje czytać cokolwiek. Odrzuca wtedy także uczciwe komunikaty, klika „akceptuj” na wszystkim, by mieć spokój, i ignoruje ostrzeżenia bezpieczeństwa. Zwodniczy wzorzec nie tylko wyciąga jedną zgodę, lecz dewaluuje samą instytucję zgody, czyniąc ją rytuałem, co odbija się na wszystkich, którzy chcieliby pytać naprawdę. To ten sam mechanizm, który w prawie umów nazywa się erozją znaczenia podpisu: skoro nikt nie czyta regulaminów, regulamin przestaje być umową. Regulacja skupiona na wzorcach pojedynczych nie widzi tego efektu, bo on nie ma jednego sprawcy.

W przekładzie

Polski termin nie jest ustalony. „Ciemne wzorce” to kalka, która po polsku brzmi jak tytuł powieści i nie mówi niczego o interfejsie; „zwodnicze interfejsy” oddaje nową angielską nazwę, ale gubi element powtarzalnego wzorca; „manipulacyjne wzorce projektowe” jest ścisłe i nieznośnie długie. W polskich dokumentach UOKiK i w tłumaczeniach wytycznych EDPB spotyka się zarówno angielską nazwę, jak i opisy „nieuczciwe praktyki w interfejsie”. Zostajemy przy nieodmienianym dark patterns jako haśle, bo tak brzmi w literaturze i orzeczeniach, a w tekście używamy „zwodniczych interfejsów” lub „zwodniczych wzorców” jako opisu.