Kompendium idei · Europa Środkowa a obieg globalny
Współczesny słownik nauki, technologii, ekonomii i polityki dociera do nas niemal wyłącznie po angielsku. Wielu z tych pojęć — od wnioskowania przyczynowego i teorii gier, przez błąd przeżywalności i kolektyw myślowy, po kaskady rewolucyjnych przemian — nadano jednak kształt między Wiedniem, Lwowem, Warszawą, Pragą, Budapesztem a Charkowem.
Ten serwis objaśnia w pogłębionych esejach 182 kluczowe pojęcia współczesności i na źródłach pierwotnych odtwarza ich intelektualny rodowód: bez narodowej mitologii, z wyraźnym rozróżnieniem między udokumentowanym wpływem, antycypacją a doświadczeniem historycznym.
Studia przypadków
Jak pojęcia ukształtowane w seminariach, laboratoriach i doświadczeniu historycznym Europy Środkowej weszły do kanonu współczesnej nauki.
Jerzy Spława-Neyman → Donald B. Rubin
Charków / Bydgoszcz / Warszawa (1923) → Statistical Science (1990)
Tablica potencjalnych plonów i model losowania bez zwracania zapisane po polsku w 1923 r. stworzyły matematyczny fundament współczesnego rachunku przyczynowego.
Czytaj esej i dokumentację źródłową →Czesław Miłosz i Václav Havel → Timur Kuran
Wilno / Warszawa (1951) · Hrádeček (1978) → World Politics (1991)
Od analizy „ketmanu” po przypowieść o kierowniku sklepu warzywnego: środkowoeuropejska anatomia życia w podwójnej prawdzie stała się podstawą formalnego modelu kaskad rewolucyjnych.
Czytaj esej i dokumentację źródłową →Abraham Wald
Kluż / Wiedeń → Statistical Research Group, Columbia (1943)
Klużanin wykształcony w wiedeńskim kolokwium Karla Mengera rozwiązał paradoks brakujących danych: kazał opancerzać te miejsca na samolotach, gdzie na powracających maszynach nie było przestrzelin.
Czytaj esej i dokumentację źródłową →Karl Popper i Ludwik Fleck
Wiedeń (1934) ↔ Lwów (1935)
Dwie środkowoeuropejskie odpowiedzi na pytanie, jak działa nauka: surowa logika obalania hipotez Poppera oraz socjologia kolektywu i stylu myślowego lwowskiego mikrobiologa Ludwika Flecka.
Czytaj esej i dokumentację źródłową →John von Neumann i Oskar Morgenstern
Budapeszt / Wiedeń → Princeton (1944)
Połączenie budapeszteńskiej szkoły matematycznej i wiedeńskiej teorii ekonomii dało początek formalnej teorii gier, koalicji i równowag strategicznych.
Czytaj esej i dokumentację źródłową →Stanisław Lem → Jean Baudrillard
Lwów / Kraków („Summa Technologiae”, 1964) → Paryż (1981)
W rozdziale o „fantomatyce” Lem zaprojektował kompletną inżynierię iluzji zmysłowej i zapytał o granice poznawcze świata, z którego nie ma wyjścia do rzeczywistości bazowej.
Czytaj esej i dokumentację źródłową →Kartografia chronologiczna
Każdy wiersz łączy źródło z Europy Środkowej ze sformułowaniem, pod którym pojęcie funkcjonuje w obiegu światowym. Kształt znacznika określa charakter relacji, a wektor na wspólnej skali czasu pokazuje odstęp między oboma momentami.
167 udokumentowanych powiązań w 109 pojęciach · skala czasu 1870–2030
wpływ udokumentowany 76 lat
Źródło w regionie: Ludwig Boltzmann, „Twierdzenie H (1872) i statystyczna definicja entropii (1877)”; Wiedeń / Graz, 1872
Obieg globalny: entropia informacyjna H = −Σ p log p — Claude E. Shannon, 1948
antycypacja 19 lat
Źródło w regionie: Leó Szilárd, „Über die Entropieverminderung in einem thermodynamischen System bei Eingriffen intelligenter Wesen”; Budapeszt / Berlin, 1929
Obieg globalny: informacja jako wielkość mierzalna, bit i związek z entropią — Claude E. Shannon, 1948
wpływ udokumentowany 8 lat
Źródło w regionie: Rada, by Shannon nazwał swoją miarę „entropią” — John von Neumann; Budapeszt (formacja); Princeton, 1940
Obieg globalny: nazwa „entropia” dla miary niepewności — Claude E. Shannon, 1948
kontrapunkt 22 lata — źródło z regionu późniejsze niż sformułowanie globalne
Źródło w regionie: Marian Mazur, „Jakościowa teoria informacji”; Warszawa, 1970
Obieg globalny: ilościowa teoria informacji (entropia, ilość informacji) — Claude E. Shannon, 1948
wpływ udokumentowany 107 lat
Źródło w regionie: Edmund Husserl, „Zwrot ku filozofii pod wpływem wykładów Franza Brentana w Wiedniu (1884–1886); analiza intencjonalności jako struktury doświadczenia”; Wiedeń, 1884
Obieg globalny: enakcja i fenomenologia jako partner nauk o poznaniu (The Embodied Mind) — Francisco J. Varela, Evan Thompson, Eleanor Rosch, 1991
wpływ udokumentowany 98 lat
Źródło w regionie: Jakob von Uexküll, „Umwelt und Innenwelt der Tiere”; Dorpat / Heidelberg, 1909
Obieg globalny: Umwelt jako świat znaczący dla organizmu w enaktywizmie (sense-making) — Evan Thompson, Ezequiel Di Paolo i in., 2007
autor z regionu 0 lat — obie strony to ten sam tekst
Źródło w regionie: Friedrich von Wieser, „Der natürliche Werth”; Praga / Wiedeń, 1889
Obieg globalny: koszt alternatywny (opportunity cost, alternative cost) — Friedrich von Wieser, 1889
odkrycie równoległe 5 lat
Źródło w regionie: Friedrich von Wieser, „Der natürliche Werth”; Praga, 1889
Obieg globalny: opportunity cost (termin angielski) — David I. Green, 1894
antycypacja 82 lata
Źródło w regionie: Carl Menger, „On the Origin of Money (przekład Caroline A. Foley; pierwotnie „Geld”, 1892)”; Wiedeń, 1892
Obieg globalny: efekty sieciowe (network externalities) — Jeffrey Rohlfs; Michael L. Katz i Carl Shapiro, 1974
wpływ udokumentowany 115 lat
Źródło w regionie: Kazimierz Twardowski, „Zur Lehre vom Inhalt und Gegenstand der Vorstellungen”; Wiedeń, 1894
Obieg globalny: przedmiot realny i przedmiot zmysłowy (real/sensual object) w OOO — Graham Harman, 2009
wpływ udokumentowany 108 lat
Źródło w regionie: Edmund Husserl, „Teoria przedmiotu intencjonalnego (wykłady Brentana w Wiedniu 1884–1886; „Intentionale Gegenstände” z lat 90. XIX w.; „Logische Untersuchungen” 1900–1901)”; Wiedeń / Halle, 1901
Obieg globalny: przedmiot zmysłowy (sensual object) w OOO — Graham Harman, 2009
wpływ udokumentowany 116 lat
Źródło w regionie: Kazimierz Twardowski, „Zur Lehre vom Inhalt und Gegenstand der Vorstellungen”; Wiedeń, 1894
Obieg globalny: ontologia zorientowana na przedmiot jako nurt realizmu spekulatywnego — Graham Harman, 2010
wpływ udokumentowany 21 lat
Źródło w regionie: Rosyjska socjaldemokracja (Plechanow, Lenin) i III Międzynarodówka, „„Gegemonija proletariata” — hasło kierowniczej roli proletariatu w rewolucji 1905 r., potem w sojuszu z chłopstwem”; Rosja / Moskwa, 1905
Obieg globalny: hegemonia (egemonia) jako przywództwo kulturowe, moralne i ideologiczne — Antonio Gramsci, 1926
kontrapunkt 30 lat — źródło z regionu późniejsze niż sformułowanie globalne
Źródło w regionie: Leszek Kołakowski, „Główne nurty marksizmu. Powstanie, rozwój, rozkład, t. III: Rozkład (rozdział o Antonio Gramscim)”; Paryż (autor ukształtowany w Łodzi i Warszawie), 1978
Obieg globalny: hegemonia kulturowa jako teoria panowania przez zgodę — Antonio Gramsci, 1948
wpływ udokumentowany 62 lata
Źródło w regionie: Rudolf Hilferding, „Das Finanzkapital. Eine Studie über die jüngste Entwicklung des Kapitalismus”; Wiedeń, 1910
Obieg globalny: późny kapitalizm (Der Spätkapitalismus) — Ernest Mandel, 1972
wpływ udokumentowany 59 lat
Źródło w regionie: Róża Luksemburg, „Die Akkumulation des Kapitals. Ein Beitrag zur ökonomischen Erklärung des Imperialismus”; Warszawa / Zurych / Berlin, 1913
Obieg globalny: późny kapitalizm (Der Spätkapitalismus) — Ernest Mandel, 1972
wpływ udokumentowany 39 lat
Źródło w regionie: Michał Kalecki, „Praca w Instytucie Badania Koniunktur Gospodarczych i Cen w Warszawie (1929–1936) i „Próba teorii koniunktury” (1933)”; Warszawa, 1933
Obieg globalny: późny kapitalizm (Der Spätkapitalismus) — Ernest Mandel, 1972
autor z regionu 31 lat
Źródło w regionie: Joseph Alois Schumpeter, „Studia prawa i ekonomii w Wiedniu (doktorat 1906, seminarium Böhm-Bawerka), profesura w Czerniowcach (1909–1911) i Grazu; „Theorie der wirtschaftlichen Entwicklung” (1911)”; Wiedeń / Czerniowce / Graz, 1911
Obieg globalny: creative destruction (Capitalism, Socialism and Democracy, rozdz. VII) — Joseph A. Schumpeter, 1942
kontrapunkt 106 lat
Źródło w regionie: Otto Neurath, „Die Verirrten des Cartesius und das Auxiliarmotiv (Zur Psychologie des Entschlusses); rozwinięcie w „Protokollsätze” (1932)”; Wiedeń, 1913
Obieg globalny: myślenie z pierwszych zasad (first principles thinking) — Shane Parrish i Rhiannon Beaubien (za Elonem Muskiem), 2019
kontrapunkt 85 lat
Źródło w regionie: Karl Popper, „Logik der Forschung. Zur Erkenntnistheorie der modernen Naturwissenschaft”; Wiedeń, 1934
Obieg globalny: myślenie z pierwszych zasad (first principles thinking) — Shane Parrish i Rhiannon Beaubien (za Elonem Muskiem), 2019
autor z regionu 54 lata
Źródło w regionie: Michael Polanyi, „Studia medyczne na Uniwersytecie w Budapeszcie (dyplom 1914) i doktorat z chemii fizycznej (praca 1916–1917, stopień 1919); późniejsze teksty: „The Tacit Dimension” (1966, rozdz. „Emergence”) i „Life's Irreducible Structure” (Science 1968)”; Budapeszt, 1914
Obieg globalny: emergencja jako hierarchia poziomów z warunkami brzegowymi (dual control) — Michael Polanyi, 1968
antycypacja 22 lata
Źródło w regionie: Ludwig von Bertalanffy, „An Outline of General System Theory”; Wiedeń, 1950
Obieg globalny: więcej znaczy inaczej (More Is Different) — Philip W. Anderson, 1972
doświadczenie historyczne 97 lat
Źródło w regionie: Podział ziem polskich między Rosję, Prusy i Austrię (1795–1918) jako naturalny eksperyment trwałości instytucji i kultury — Rozbiory Polski i ich trwałe skutki (studium Grosfeld i Zhuravskaya); Ziemie polskie trzech zaborów, 1918
Obieg globalny: trwałość historycznych ścieżek (historical persistence, path dependence) — Irena Grosfeld, Ekaterina Zhuravskaya, 2015
autor z regionu 0 lat — obie strony to ten sam tekst
Źródło w regionie: Jerzy Spława-Neyman, „Próba uzasadnienia zastosowań rachunku prawdopodobieństwa do doświadczeń polowych”; Charków / Bydgoszcz / Warszawa, 1923
Obieg globalny: model wyników potencjalnych (potential outcomes), dziś nazywany modelem Neymana–Rubina — Jerzy Neyman, 1923
wpływ udokumentowany 67 lat
Źródło w regionie: Jerzy Spława-Neyman, „Próba uzasadnienia zastosowań rachunku prawdopodobieństwa do doświadczeń polowych (§9)”; Bydgoszcz / Warszawa, 1923
Obieg globalny: Comment: Neyman (1923) and Causal Inference in Experiments and Observational Studies — Donald B. Rubin, 1990
antycypacja 45 lat
Źródło w regionie: George Pólya (z Florianem Eggenbergerem), „Über die Statistik verketteter Vorgänge”; Budapeszt / Zurych, 1923
Obieg globalny: efekt Matthewa / przewaga kumulatywna — Robert K. Merton, 1968
autor z regionu 19 lat
Źródło w regionie: Oskar Morgenstern, „Doktorat na Uniwersytecie Wiedeńskim (1925) i profesura ekonomii w Wiedniu do 1938 r.”; Wiedeń, 1925
Obieg globalny: gry o sumie niezerowej (non-zero-sum games) jako kategoria teorii gier — John von Neumann i Oskar Morgenstern, 1944
autor z regionu 16 lat
Źródło w regionie: John von Neumann, „Studia w Budapeszcie (Gimnazjum Luterańskie, doktorat z matematyki 1926) → „Zur Theorie der Gesellschaftsspiele” (1928) → „Theory of Games and Economic Behavior” (1944)”; Budapeszt, 1928
Obieg globalny: gry o sumie niezerowej (non-zero-sum games) jako kategoria teorii gier — John von Neumann i Oskar Morgenstern, 1944
antycypacja 74 lata
Źródło w regionie: Władimir Wiernadski, „Биосфера (Biosfera); później koncepcja noosfery (1938–1945)”; Petersburg / Kijów / Leningrad, 1926
Obieg globalny: antropocen (Anthropocene) — Paul J. Crutzen i Eugene F. Stoermer, 2000
antycypacja 63 lata
Źródło w regionie: Sigmund Freud, „Die Zukunft einer Illusion”; Wiedeń, 1927
Obieg globalny: rozumowanie zmotywowane (motivated reasoning) — Ziva Kunda, 1990
antycypacja 55 lat
Źródło w regionie: Ludwik Fleck, „Entstehung und Entwicklung einer wissenschaftlichen Tatsache”; Lwów, 1935
Obieg globalny: rozumowanie zmotywowane (motivated reasoning) — Ziva Kunda, 1990
wpływ udokumentowany 32 lata
Źródło w regionie: Fritz Heider, „The Psychology of Interpersonal Relations”; Graz (formacja); Lawrence w Kansas (tekst), 1958
Obieg globalny: rozumowanie zmotywowane (motivated reasoning) — Ziva Kunda, 1990
autor z regionu 23 lata
Źródło w regionie: Alexander Gerschenkron, „Studia ekonomiczne na Uniwersytecie Wiedeńskim (1924–1928) i praca w Wiedniu do 1938 r.”; Odessa / Wiedeń, 1928
Obieg globalny: teza o zacofaniu: im później kraj się industrializuje, tym większa rola państwa i wielkich banków — Alexander Gerschenkron, 1951
autor z regionu 0 lat — obie strony to ten sam tekst
Źródło w regionie: Paul Rosenstein-Rodan, „Problems of Industrialisation of Eastern and South-Eastern Europe”; Kraków / Wiedeń / Londyn, 1943
Obieg globalny: wielkie pchnięcie (big push) — ekonomiczny argument za skoordynowaną, planowaną industrializacją — Paul Rosenstein-Rodan, 1943
kontrapunkt 87 lat
Źródło w regionie: Richard von Mises, „Wahrscheinlichkeit, Statistik und Wahrheit”; Lwów (urodzenie); Wiedeń (studia i doktorat); Brno (habilitacja), 1928
Obieg globalny: prawdopodobieństwo pojedynczego zdarzenia jako stopień przekonania prognosty (Superforecasting) — Philip E. Tetlock, Dan Gardner, 2015
antycypacja 38 lat
Źródło w regionie: Frigyes Karinthy, „Láncszemek (w tomie „Minden másképpen van”)”; Budapeszt, 1929
Obieg globalny: sześć stopni oddalenia / problem małego świata — Stanley Milgram, 1967
wpływ udokumentowany 39 lat
Źródło w regionie: Paul Erdős i Alfréd Rényi, „On the evolution of random graphs”; Budapeszt, 1960
Obieg globalny: sieci bezskalowe jako odstępstwo od grafów losowych (model Barabási–Albert) — Albert-László Barabási i Réka Albert, 1999
autor z regionu 8 lat
Źródło w regionie: Albert-László Barabási, „Studia fizyki na Uniwersytecie Bukareszteńskim (1986–1989) i magisterium na Uniwersytecie Loránda Eötvösa w Budapeszcie (1991) pod kierunkiem Tamása Vicseka”; Bukareszt / Budapeszt, 1991
Obieg globalny: sieci bezskalowe i model preferencyjnego przyłączania (Barabási–Albert) — Albert-László Barabási i Réka Albert, 1999
antycypacja 86 lat
Źródło w regionie: Lew Wygotski, „Instrumientalnyj mietod w psichołogii (wystąpienie w Akademii Wychowania Komunistycznego im. Krupskiej)”; Moskwa (formacja: Homel), 1930
Obieg globalny: cognitive offloading (odciążanie poznawcze) — Evan F. Risko, Sam J. Gilbert, 2016
autor z regionu 2 lata
Źródło w regionie: Alfred Korzybski, „A Non-Aristotelian System and Its Necessity for Rigour in Mathematics and Physics (referat na zjeździe AAAS w Nowym Orleanie, 28 grudnia 1931; przedruk jako Suplement III „Science and Sanity”)”; Warszawa, 1931
Obieg globalny: mapa to nie terytorium (the map is not the territory) — Alfred Korzybski, 1933
autor z regionu 8 lat
Źródło w regionie: Abraham Wald, „Studia matematyczne na uniwersytecie w Klużu (dyplom 1928) i doktorat na Uniwersytecie Wiedeńskim u Karla Mengera (1931); praca w Wiedniu do 1938 r.”; Kluż / Wiedeń, 1931
Obieg globalny: statystyczna teoria decyzji: reguły decyzyjne Bayesa — Abraham Wald, 1939
kontrapunkt 69 lat
Źródło w regionie: Karl R. Popper, „Logik der Forschung. Zur Erkenntnistheorie der modernen Naturwissenschaft”; Wiedeń, 1934
Obieg globalny: bayesowska konfirmacja: aktualizacja stopnia przekonania o hipotezie — Edwin T. Jaynes (2003); Eliezer Yudkowsky (2015), 2003
wpływ udokumentowany 49 lat
Źródło w regionie: George Pólya, „Mathematics and Plausible Reasoning (t. I: Induction and Analogy in Mathematics; t. II: Patterns of Plausible Inference)”; Budapeszt (formacja); Zurych i Stanford (praca), 1954
Obieg globalny: prawdopodobieństwo jako rozszerzona logika (Probability Theory: The Logic of Science) — Edwin T. Jaynes, 2003
autor z regionu 12 lat
Źródło w regionie: Abraham Wald, „Studia matematyczne w Klużu (licencjat 1927) i w Wiedniu: doktorat u Karla Mengera (1931), Kolokwium Matematyczne Mengera (od 1930), Instytut Badań Koniunktury Oskara Morgensterna (1933–1938)”; Kluż / Wiedeń, 1931
Obieg globalny: błąd przeżywalności (survivorship bias): memoranda SRG o szacowaniu wrażliwości samolotów na podstawie uszkodzeń maszyn, które wróciły — Abraham Wald, 1943
wpływ udokumentowany 63 lata
Źródło w regionie: Alfred Schütz, „Der sinnhafte Aufbau der sozialen Welt. Eine Einleitung in die verstehende Soziologie”; Wiedeń, 1932
Obieg globalny: sensemaking — retrospektywność i społeczny charakter tworzenia sensu — Karl E. Weick, 1995
doświadczenie historyczne 11 lat
Źródło w regionie: Umowy clearingowe i preferencje handlowe III Rzeszy wobec Węgier, Rumunii, Bułgarii i Jugosławii — Handel bilateralny Niemiec z państwami Europy Południowo-Wschodniej w latach 30. XX w.; Budapeszt / Bukareszt / Sofia / Belgrad, 1934
Obieg globalny: handel jako narzędzie władzy; współzależność jako broń (weaponized interdependence) i fragmentacja geoekonomiczna — Albert O. Hirschman, 1945
antycypacja 45 lat
Źródło w regionie: Lew Wygotski, „Myšlenie i reč (Мышление и речь), rozdz. 6: rozwój pojęć naukowych w dzieciństwie”; Homel / Moskwa, 1934
Obieg globalny: metapoznanie (metacognition) jako wiedza o własnym poznaniu i jego monitorowanie — John H. Flavell, 1979
wpływ udokumentowany 73 lata
Źródło w regionie: Karl Popper, „Logik der Forschung”; Wiedeń, 1934
Obieg globalny: czarny łabędź jako asymetria wiedzy (Black Swan) — Nassim Nicholas Taleb, 2007
antycypacja 77 lat
Źródło w regionie: Utajnienie patentu na reakcję łańcuchową (1934–1936) i próba dobrowolnej autocenzury publikacji o rozszczepieniu uranu (1939) — Leó Szilárd; Budapeszt (formacja); Londyn, Nowy Jork (działanie), 1934
Obieg globalny: information hazard — typologia Bostroma (idea hazard, data hazard) — Nick Bostrom, 2011
autor z regionu 0 lat — obie strony to ten sam tekst
Źródło w regionie: Karl Popper, „Logik der Forschung”; Wiedeń, 1935
Obieg globalny: falsyfikowalność jako kryterium demarkacji (falsifiability) — Karl Popper, 1935
kontrapunkt 0 lat — obie strony to ten sam tekst
Źródło w regionie: Ludwik Fleck, „Entstehung und Entwicklung einer wissenschaftlichen Tatsache”; Lwów, 1935
Obieg globalny: falsyfikowalność jako kryterium demarkacji (falsifiability) — Karl Popper, 1935
autor z regionu 23 lata
Źródło w regionie: Imre Lakatos, „Studia w Debreczynie (1940–1944), doktorat w Debreczynie 1947 (doktorantura w Budapeszcie od 1946); praca w Instytucie Matematycznym Węgierskiej Akademii Nauk, gdzie po raz pierwszy czytał Poppera”; Debreczyn / Budapeszt, 1947
Obieg globalny: wyrafinowany falsyfikacjonizm i metodologia programów badawczych — Imre Lakatos, 1970
wpływ udokumentowany 38 lat
Źródło w regionie: Karl Popper, „Logik der Forschung (ang. The Logic of Scientific Discovery, 1959)”; Wiedeń, 1935
Obieg globalny: problemy złośliwe — teza 10: „planista nie ma prawa się mylić” — Horst W. J. Rittel, Melvin M. Webber, 1973
antycypacja 72 lata
Źródło w regionie: Ludwik Fleck, „Entstehung und Entwicklung einer wissenschaftlichen Tatsache. Einführung in die Lehre vom Denkstil und Denkkollektiv”; Lwów, 1935
Obieg globalny: epistemologia sieciowa (network epistemology; modele sieci epistemicznych) — Kevin J. S. Zollman, 2007
antycypacja 80 lat
Źródło w regionie: Maria Ossowska i Stanisław Ossowski, „Nauka o nauce”; Warszawa, 1935
Obieg globalny: meta-research / metascience jako dyscyplina oceniająca i poprawiająca praktyki badawcze — John P. A. Ioannidis, Daniele Fanelli, Debbie Drake Dunne, Steven N. Goodman, 2015
antycypacja 85 lat
Źródło w regionie: Ludwik Fleck, „Entstehung und Entwicklung einer wissenschaftlichen Tatsache”; Lwów, 1935
Obieg globalny: komora echa jako struktura aktywnie dyskredytująca głosy z zewnątrz (echo chamber) — C. Thi Nguyen, 2020
wpływ udokumentowany 36 lat
Źródło w regionie: Oskar Lange, „On the Economic Theory of Socialism (Review of Economic Studies 1936–1937; wyd. książkowe 1938)”; Kraków / Chicago, 1936
Obieg globalny: projektowanie mechanizmów jako odpowiedź na spór o rachunek socjalistyczny — Leonid Hurwicz, 1972
autor z regionu 34 lata
Źródło w regionie: Leonid Hurwicz, „Studia prawnicze na Uniwersytecie Warszawskim (dyplom 1938) i pierwsze zajęcia z ekonomii”; Warszawa, 1938
Obieg globalny: projektowanie mechanizmów i zgodność bodźcowa (incentive compatibility) — Leonid Hurwicz, 1972
antycypacja 38 lat
Źródło w regionie: Hans Selye, „A Syndrome Produced by Diverse Nocuous Agents (ogólny zespół adaptacyjny z fazą wyczerpania)”; Wiedeń / Praga, 1936
Obieg globalny: burnout jako zespół wynikający z przewlekłego stresu w pracy (Freudenberger; Maslach; WHO ICD-11) — Herbert Freudenberger, 1974
antycypacja 85 lat
Źródło w regionie: Edmund Husserl, „Die Krisis der europäischen Wissenschaften und die transzendentale Phänomenologie (wykłady wiedeńskie i praskie 1935; druk części I–II 1936)”; Wiedeń / Praga, 1936
Obieg globalny: metakryzys jako kryzys rozumienia własnego rozumienia (meta-crisis) — Jonathan Rowson, 2021
kontrapunkt 43 lata
Źródło w regionie: Robert Musil, „Über die Dummheit. Vortrag auf Einladung des Österreichischen Werkbunds”; Wiedeń, 1937
Obieg globalny: brzytwa Hanlona (Hanlon's razor) — Robert J. Hanlon (w zbiorze Arthura Blocha), 1980
antycypacja 32 lata
Źródło w regionie: Karl R. Popper, „„Towards a Rational Theory of Tradition” (wykład, Oksford, 26 VII 1948) i „Prediction and Prophecy in the Social Sciences” (X Międzynarodowy Kongres Filozoficzny, Amsterdam 1948), w: Conjectures and Refutations (1963)”; Wiedeń / Christchurch, 1948
Obieg globalny: brzytwa Hanlona (Hanlon's razor) — Robert J. Hanlon (w zbiorze Arthura Blocha), 1980
autor z regionu 34 lata
Źródło w regionie: Leonid Hurwicz, „Studia prawnicze na Uniwersytecie Warszawskim (magisterium 1938), następnie LSE u Hayeka i Kaldora”; Warszawa, 1938
Obieg globalny: zgodność bodźcowa i decentralizacja informacyjna (projektowanie mechanizmów przy informacji prywatnej) — Leonid Hurwicz, 1972
antycypacja 25 lat
Źródło w regionie: Friedrich August von Hayek, „The Use of Knowledge in Society”; Wiedeń / Londyn, 1945
Obieg globalny: ekonomia informacji asymetrycznej (rynek cytryn, sygnalizowanie, screening) — George A. Akerlof, 1970
autor z regionu 34 lata
Źródło w regionie: Leonid Hurwicz, „Studia prawnicze na Uniwersytecie Warszawskim (magisterium 1938), potem LSE i Genewa”; Warszawa, 1938
Obieg globalny: zgodność bodźców (incentive compatibility) i projektowanie mechanizmów — Leonid Hurwicz, 1972
doświadczenie historyczne 0 lat — obie strony to ten sam tekst
Źródło w regionie: János Kornai, „The Soft Budget Constraint”; Budapeszt, 1986
Obieg globalny: zachęty w przedsiębiorstwie i miękkie ograniczenie budżetowe — János Kornai, 1986
doświadczenie historyczne 58 lat
Źródło w regionie: Niemiecki obóz koncentracyjny i zagłady w okupowanej Polsce; relacje więźniów (m.in. Primo Levi) o »muzułmanach« — Obóz Auschwitz-Birkenau i figura »muzułmana« (Muselmann); Oświęcim, 1940
Obieg globalny: obóz jako biopolityczny paradygmat nowoczesności; »muzułman« jako figura nagiego życia — Giorgio Agamben, 1998
doświadczenie historyczne 73 lata
Źródło w regionie: Relacja Karskiego o Zagładzie i odpowiedź Felixa Frankfurtera: „I am unable to believe you” — Jan Karski; Warszawa / Izbica (relacja złożona w Londynie i Waszyngtonie), 1943
Obieg globalny: niesprawiedliwość testymonialna (Fricker) jako rama analizy niewiary w świadectwo Karskiego — Judith Suissa, 2016
doświadczenie historyczne 2 lata
Źródło w regionie: Debata o „westsplainingu” po pełnoskalowej inwazji Rosji na Ukrainę — Jan Smoleński i Jan Dutkiewicz oraz badaczki z Europy Wschodniej i Azji Środkowej; Ukraina / Europa Środkowo-Wschodnia, 2022
Obieg globalny: niesprawiedliwość epistemiczna (Fricker) zastosowana do zachodnich debat o Ukrainie — Tereza Hendl, Olga Burlyuk, Mila O’Sullivan, Aizada Arystanbek, 2024
wpływ udokumentowany 54 lata
Źródło w regionie: Karl Polanyi, „The Great Transformation”; Budapeszt / Wiedeń, 1944
Obieg globalny: legibility rynku: upraszczanie ziemi i pracy do „czynników produkcji” („Seeing Like a State”, rozdz. 7) — James C. Scott, 1998
wpływ udokumentowany 53 lata
Źródło w regionie: Friedrich A. Hayek, „The Use of Knowledge in Society; The Road to Serfdom; Studies in Philosophy, Economics, and Politics”; Wiedeń, 1945
Obieg globalny: legibility i wiedza lokalna (metis) w „Seeing Like a State” — James C. Scott, 1998
wpływ udokumentowany 40 lat
Źródło w regionie: Michael Polanyi, „Personal Knowledge: Towards a Post-Critical Philosophy”; Budapeszt, 1958
Obieg globalny: metis — wiedza praktyczna, której państwo nie czyta („Seeing Like a State”, rozdz. 9) — James C. Scott, 1998
wpływ udokumentowany 69 lat
Źródło w regionie: Erwin Schrödinger, „What is Life? The Physical Aspect of the Living Cell”; Wiedeń / Dublin, 1944
Obieg globalny: zasada wolnej energii jako fizyka systemów samoorganizujących się (Life as we know it) — Karl Friston, 2013
kontrapunkt 10 lat — źródło z regionu późniejsze niż sformułowanie globalne
Źródło w regionie: Piotr Litwin i Marcin Miłkowski, „Unification by Fiat: Arrested Development of Predictive Processing”; Warszawa, 2020
Obieg globalny: przetwarzanie predykcyjne i zasada wolnej energii jako zunifikowana teoria poznania — Karl Friston, 2010
wpływ udokumentowany 71 lat
Źródło w regionie: Karl Polanyi, „The Great Transformation: The Political and Economic Origins of Our Time”; Budapeszt / Wiedeń, 1944
Obieg globalny: kapitalizm inwigilacji (surveillance capitalism) — czwarty towar fikcyjny — Shoshana Zuboff, 2015
antycypacja 71 lat
Źródło w regionie: Karl Popper, „The Poverty of Historicism (trzy części w „Economica” 1944–1945; książka 1957)”; Wiedeń (formacja); Christchurch (publikacja), 1944
Obieg globalny: decyzje typu 1 i typu 2 (one-way doors / two-way doors) — Jeff Bezos, 2015
wpływ udokumentowany 29 lat
Źródło w regionie: Alfred Schütz, „On Multiple Realities”; Wiedeń / Nowy Jork, 1945
Obieg globalny: analiza ramowa (frame analysis) — socjologiczna linia pojęcia ramy — Erving Goffman, 1974
antycypacja 41 lat
Źródło w regionie: George Pólya, „How to Solve It: A New Aspect of Mathematical Method”; Budapeszt (formacja) / Zurych / Stanford, 1945
Obieg globalny: inwersja (invert, always invert) — Charles T. Munger, 1986
antycypacja 66 lat
Źródło w regionie: Karl R. Popper, „The Open Society and Its Enemies, t. II: The High Tide of Prophecy (rozdz. 24 „Oracular Philosophy and the Revolt against Reason”)”; Wiedeń / Christchurch / Londyn, 1945
Obieg globalny: pokora intelektualna jako cnota epistemiczna (intellectual humility) — Jason Baehr; Dennis Whitcomb, Heather Battaly, Jason Baehr, Daniel Howard-Snyder, 2011
antycypacja 37 lat
Źródło w regionie: Friedrich A. von Hayek, „The Pretence of Knowledge (wykład noblowski)”; Wiedeń / Sztokholm, 1974
Obieg globalny: pokora epistemiczna jako uznanie granic własnej wiedzy — Jason Baehr, 2011
doświadczenie historyczne 74 lata
Źródło w regionie: Albert O. Hirschman — analiza handlu Niemiec z Europą Południowo-Wschodnią w latach 30., „National Power and the Structure of Foreign Trade”; Budapeszt / Bukareszt / Sofia / Belgrad, 1945
Obieg globalny: zależność handlowa jako narzędzie przymusu (weaponized interdependence) — Henry Farrell, Abraham L. Newman, 2019
doświadczenie historyczne 1 rok
Źródło w regionie: Wstrzymanie importu rosyjskiego gazu (kwiecień 2022) i wyjście z systemu BRELL (8–9 lutego 2025) — Litwa, Łotwa i Estonia — zerwanie powiązań energetycznych z Rosją; Wilno / Ryga / Tallinn, 2022
Obieg globalny: de-risking, not decoupling — Jake Sullivan, 2023
antycypacja 11 lat
Źródło w regionie: Ludwig von Mises, „Human Action, rozdz. XXIII, §6 „The Limits of Property Rights and the Problems of External Costs and External Economies””; Wiedeń, 1949
Obieg globalny: efekty zewnętrzne jako problem praw własności i kosztów transakcyjnych (The Problem of Social Cost) — Ronald Coase, 1960
antycypacja 19 lat
Źródło w regionie: Ludwig von Mises, „Human Action: A Treatise on Economics, cz. IV, rozdz. XXIII, §6 „The Limits of Property Rights and the Problems of External Costs and External Economies””; Wiedeń, 1949
Obieg globalny: tragedia wspólnych (tragedy of the commons) — Garrett Hardin, 1968
doświadczenie historyczne 0 lat — obie strony to ten sam tekst
Źródło w regionie: Puste sklepy i uliczne kioski po upadku komunizmu: rozproszone prawa do lokali handlowych — Transformacja własności po 1989 r. w miastach Europy Środkowo-Wschodniej i Rosji; Miasta Europy Wschodniej po 1989 r., 1998
Obieg globalny: tragedia antywspólnych (tragedy of the anticommons) — Michael Heller, 1998
antycypacja 35 lat
Źródło w regionie: John von Neumann, „Theory of Self-Reproducing Automata (wykłady w Urbanie, grudzień 1949; wyd. Arthur W. Burks 1966)”; Budapeszt, 1949
Obieg globalny: nauka o złożoności (complexity science, Santa Fe Institute) — Murray Gell-Mann, George Cowan i współzałożyciele Santa Fe Institute, 1984
antycypacja 34 lata
Źródło w regionie: Ludwig von Bertalanffy, „An Outline of General System Theory”; Wiedeń, 1950
Obieg globalny: nauka o złożoności (complexity science) — Santa Fe Institute, 1984
antycypacja 20 lat
Źródło w regionie: Friedrich A. Hayek, „The Theory of Complex Phenomena”; Wiedeń, 1964
Obieg globalny: nauka o złożoności (complexity science) — Santa Fe Institute, 1984
doświadczenie historyczne 47 lat
Źródło w regionie: Utworzenie Komitetu Koordynacyjnego Wielostronnej Kontroli Eksportu (COCOM) wymierzonego w Europę Wschodnią, ZSRR i ChRL — Blok wschodni jako adresat kontroli eksportu COCOM; Europa Środkowo-Wschodnia (blok wschodni), 1949
Obieg globalny: towary i technologie podwójnego zastosowania (dual-use goods and technologies) w reżimie Wassenaar — Porozumienie Wassenaar (33 państwa założycielskie), 1996
autor z regionu 59 lat
Źródło w regionie: Ludwig von Bertalanffy, „Studia i habilitacja na Uniwersytecie Wiedeńskim; „General System Theory” w „Biologia Generalis” (1949)”; Wiedeń, 1949
Obieg globalny: myślenie systemowe (systems thinking) — Donella H. Meadows, 2008
wpływ udokumentowany 56 lat
Źródło w regionie: Ludwig von Bertalanffy, „Problems of Life: An Evaluation of Modern Biological Thought”; Wiedeń (formacja); książka wydana po emigracji, 1952
Obieg globalny: myślenie systemowe (Thinking in Systems: A Primer) — Donella H. Meadows, 2008
odkrycie równoległe 1 rok — źródło z regionu późniejsze niż sformułowanie globalne
Źródło w regionie: Oskar Lange, „Całość i rozwój w świetle cybernetyki”; Warszawa, 1962
Obieg globalny: dynamika systemów (Industrial Dynamics) — Jay W. Forrester, 1961
antycypacja 73 lata
Źródło w regionie: Stanisław Ulam, „Metoda Monte Carlo (Los Alamos 1946; publikacja z Nicholasem Metropolisem w „Journal of the American Statistical Association” 1949) — wcześniej doktorat na Politechnice Lwowskiej (1933) pod kierunkiem Kazimierza Kuratowskiego”; Lwów / Los Alamos, 1949
Obieg globalny: synthetic data (dane syntetyczne) jako dane wytworzone przez model do rozwiązania zadania analitycznego — James Jordon, Łukasz Szpruch i in. (raport dla Royal Society), 2022
antycypacja 36 lat
Źródło w regionie: Czesław Miłosz, „Ketman (pierwodruk w „Kulturze”; od 1953 r. rozdział III „Zniewolonego umysłu”)”; Wilno / Warszawa / Paryż, 1951
Obieg globalny: fałszowanie preferencji (preference falsification) — Timur Kuran, 1987
wpływ udokumentowany 13 lat
Źródło w regionie: Václav Havel, „Moc bezmocných”; Hrádeček, 1978
Obieg globalny: fałszowanie preferencji i pozorna stabilność reżimów (Now Out of Never) — Timur Kuran, 1991
wpływ udokumentowany 12 lat
Źródło w regionie: Piotr Wierzbicki, „Traktat o gnidach”; Warszawa (drugi obieg), 1979
Obieg globalny: fałszowanie preferencji i konformizm polityczny (Now Out of Never) — Timur Kuran, 1991
doświadczenie historyczne 2 lata
Źródło w regionie: Upadek rządów komunistycznych w Polsce, na Węgrzech, w NRD, Czechosłowacji i Rumunii — Przemiany 1989 roku w Europie Środkowej i NRD; Warszawa / Budapeszt / Lipsk / Praga / Bukareszt, 1989
Obieg globalny: zastosowanie modelu kaskad rewolucyjnych do przemian 1989 roku — Timur Kuran, 1991
antycypacja 18 lat
Źródło w regionie: John C. Harsanyi, „Cardinal Utility in Welfare Economics and in the Theory of Risk-taking (1953); Cardinal Welfare, Individualistic Ethics, and Interpersonal Comparisons of Utility (1955)”; Budapeszt, 1953
Obieg globalny: zasłona niewiedzy (veil of ignorance) w sytuacji pierwotnej — John Rawls, 1971
kontrapunkt 4 lata — źródło z regionu późniejsze niż sformułowanie globalne
Źródło w regionie: John C. Harsanyi, „Can the Maximin Principle Serve as a Basis for Morality? A Critique of John Rawls's Theory”; Budapeszt (formacja); Berkeley (publikacja), 1975
Obieg globalny: reguła maksyminu za zasłoną niewiedzy — John Rawls, 1971
antycypacja 47 lat
Źródło w regionie: John von Neumann, „Can We Survive Technology?”; Budapeszt, 1955
Obieg globalny: ryzyko egzystencjalne (existential risk) — Nick Bostrom, 2002
antycypacja 18 lat
Źródło w regionie: János Kornai, „A gazdasági vezetés túlzott központosítása. Kritikai elemzés könnyűipari tapasztalatok alapján”; Budapeszt, 1957
Obieg globalny: prawo Goodharta (Goodhart's law) — Charles A. E. Goodhart, 1975
antycypacja 40 lat
Źródło w regionie: Michael Polanyi, „Personal Knowledge: Towards a Post-Critical Philosophy (rozdz. 4 „Skills”); rozwinięcie w The Tacit Dimension (1966)”; Budapeszt (formacja) / Manchester (publikacja), 1958
Obieg globalny: rozszerzony umysł (extended mind), zasada parytetu — Andy Clark i David Chalmers, 1998
kontrapunkt 60 lat
Źródło w regionie: Friedrich August von Hayek, „The Constitution of Liberty, rozdz. „Equality, Value, and Merit””; Wiedeń (formacja) / Chicago (publikacja), 1960
Obieg globalny: tyrania merytokracji (the tyranny of merit) — Michael J. Sandel, 2020
wpływ udokumentowany 56 lat
Źródło w regionie: Alfréd Rényi, „On Measures of Entropy and Information”; Budapeszt / Szeged, 1961
Obieg globalny: prywatność różnicowa Rényiego (Rényi differential privacy) jako miara gwarancji prywatności w uczeniu maszynowym — Ilya Mironov, 2017
antycypacja 13 lat
Źródło w regionie: Stanisław Lem, „Summa technologiae”; Kraków (formacja: Lwów i Kraków), 1964
Obieg globalny: posthumanizm (posthumanism, posthumanist culture) — Ihab Hassan, 1977
antycypacja 15 lat
Źródło w regionie: Stanisław Lem, „Summa technologiae”; Lwów / Kraków, 1964
Obieg globalny: etyka odpowiedzialności dla cywilizacji technologicznej (Das Prinzip Verantwortung) — Hans Jonas, 1979
antycypacja 17 lat
Źródło w regionie: Stanisław Lem, „Summa technologiae, rozdz. VI „Fantomologia” (podrozdział „Podstawy fantomatyki”)”; Kraków, 1964
Obieg globalny: hiperrzeczywistość i precesja symulakrów (Simulacres et simulation) — Jean Baudrillard, 1981
doświadczenie historyczne 20 lat
Źródło w regionie: Podrzucenie skrzyń ze spreparowanymi „dokumentami nazistowskimi” do Czarnego Jeziora w Szumawie — Operacja Neptun (StB); Czarne Jezioro (Szumawa), 1964
Obieg globalny: historiografia dezinformacji i środków aktywnych (Shultz i Godson 1984; Rid 2020) — Richard H. Shultz, Roy Godson; Thomas Rid, 1984
autor z regionu 0 lat — obie strony to ten sam tekst
Źródło w regionie: Ladislav Bittman, „The Deception Game: Czechoslovak Intelligence in Soviet Political Warfare”; Praga / Wiedeń, 1972
Obieg globalny: dezinformacja jako celowa, ukryta operacja wprowadzania w błąd (relacja insidera) — Ladislav Bittman, 1972
antycypacja 33 lata
Źródło w regionie: Stanisław Lem, „Summa technologiae, rozdz. IV „Intelektronika””; Kraków, 1964
Obieg globalny: artificial general intelligence (AGI) — Mark Gubrud (termin, 1997); Shane Legg i Ben Goertzel (rozpowszechnienie, ok. 2002), 1997
wpływ udokumentowany 45 lat
Źródło w regionie: Stanisław Lem, „Summa technologiae (rozdz. III „Cywilizacje kosmiczne”); także „Głos Pana” (1968) i „Fiasko” (1986)”; Kraków, 1964
Obieg globalny: paradoks Fermiego jako Silentium Universi, czyli „brak cudów kosmicznych”, w przeglądowej literaturze astrobiologicznej — Milan M. Ćirković, 2009
antycypacja 50 lat
Źródło w regionie: Stanisław Lem, „Summa technologiae, rozdz. IV „Intelektronika””; Lwów / Kraków, 1964
Obieg globalny: AI alignment / problem kontroli (control problem) — Nick Bostrom; Stuart Russell, 2014
antycypacja 56 lat
Źródło w regionie: Stanisław Lem, „Summa technologiae (rozdział o fantomatyce)”; Kraków, 1964
Obieg globalny: media syntetyczne i kryzys autentyczności (synthetic media) — Nina Schick, 2020
doświadczenie historyczne 1 rok
Źródło w regionie: Spreparowane nagranie rozmowy Michala Šimečki z dziennikarką Moniką Tódovą — Deepfake audio przed wyborami parlamentarnymi na Słowacji; Bratysława, 2023
Obieg globalny: media syntetyczne jako narzędzie ingerencji wyborczej („the Slovak case”) — Lluis de Nadal, Peter Jančárik, 2024
antycypacja 49 lat
Źródło w regionie: Stanisław Lem, „Wyprawa pierwsza A, czyli Elektrybałt Trurla (w: Cyberiada)”; Kraków, 1965
Obieg globalny: generatywna AI (maszyny piszące teksty na zadany temat) — Ian Goodfellow i in. (GAN, 2014); OpenAI (GPT, 2018–2022), 2014
autor z regionu 0 lat — obie strony to ten sam tekst
Źródło w regionie: Tomáš Mikolov, „Recurrent neural network based language model”; Brno, 2010
Obieg globalny: neuronowe modele językowe jako rdzeń generatywnej AI tekstu — Tomáš Mikolov, Martin Karafiát, Lukáš Burget, Jan Černocký, Sanjeev Khudanpur, 2010
autor z regionu 4 lata
Źródło w regionie: Łukasz Kaiser, „Wrocław: urodzenie (1981), habilitacja na Uniwersytecie Wrocławskim (2013) przed pracą w Google Brain”; Wrocław, 2013
Obieg globalny: Transformer (Attention Is All You Need) — architektura dzisiejszych modeli generatywnych — Ashish Vaswani, Noam Shazeer, Niki Parmar, Jakob Uszkoreit, Llion Jones, Aidan N. Gomez, Łukasz Kaiser, Illia Polosukhin, 2017
antycypacja 59 lat
Źródło w regionie: Stanisław Lem, „Wyprawa pierwsza A, czyli Elektrybałt Trurla (w: Cyberiada)”; Lwów / Kraków, 1965
Obieg globalny: AI slop (slop) — Simon Willison; @deepfates, 2024
kontrapunkt 36 lat
Źródło w regionie: Michael Polanyi, „The Tacit Dimension (na podstawie Terry Lectures, Yale 1962)”; Budapeszt (formacja); Manchester / New Haven (tekst), 1966
Obieg globalny: iluzja głębi zrozumienia (illusion of explanatory depth) — Leonid Rozenblit i Frank C. Keil, 2002
kontrapunkt 20 lat — źródło z regionu późniejsze niż sformułowanie globalne
Źródło w regionie: Ludwig von Bertalanffy, „General System Theory: Foundations, Development, Applications”; Wiedeń, 1968
Obieg globalny: sprzężenie zwrotne i homeostaza (cybernetyka Wienera) — Norbert Wiener, 1948
antycypacja 32 lata
Źródło w regionie: Marian Mazur, „Jakościowa teoria informacji”; Warszawa, 1970
Obieg globalny: filozofia informacji (philosophy of information) — Luciano Floridi, 2002
wpływ udokumentowany 36 lat
Źródło w regionie: Nicholas Georgescu-Roegen, „The Entropy Law and the Economic Process”; Bukareszt, 1971
Obieg globalny: décroissance / degrowth jako program polityczny — Serge Latouche, 2007
wpływ udokumentowany 46 lat
Źródło w regionie: Ivan Illich, „Tools for Conviviality”; Wiedeń / Salzburg (formacja); Cuernavaca (powstanie tekstu), 1973
Obieg globalny: conviviality jako jeden z filarów Game B (Jordan Hall, Jim Rutt) — Jordan Hall, 2019
antycypacja 32 lata
Źródło w regionie: Tibor Scitovsky, „The Joyless Economy: An Inquiry into Human Satisfaction and Consumer Dissatisfaction”; Budapeszt, 1976
Obieg globalny: ekonomia behawioralna i architektura wyboru (nudge) — Richard H. Thaler, Cass R. Sunstein, 2008
antycypacja 27 lat
Źródło w regionie: Václav Havel, „Moc bezmocných”; Hrádeček, 1978
Obieg globalny: hipernormalizacja (hypernormalization) — Aleksiej Jurczak, 2005
doświadczenie historyczne 0 lat — obie strony to ten sam tekst
Źródło w regionie: Aleksiej Jurczak, „Everything Was Forever, Until It Was No More: The Last Soviet Generation”; Leningrad, 2005
Obieg globalny: hipernormalizacja (hypernormalization) jako cecha języka późnego socjalizmu — Aleksiej Jurczak, 2005
wpływ udokumentowany 11 lat
Źródło w regionie: Aleksiej Jurczak, „Everything Was Forever, Until It Was No More: The Last Soviet Generation”; Leningrad / Berkeley, 2005
Obieg globalny: HyperNormalisation (film dokumentalny BBC) — Adam Curtis, 2016
kontrapunkt 9 lat — źródło z regionu późniejsze niż sformułowanie globalne
Źródło w regionie: Jūratė Kavaliauskaitė, „Alexei’aus Yurchako politiškumo samprata ir vėlyvojo sovietmečio paradoksai”; Wilno, 2014
Obieg globalny: hipernormalizacja i „przesunięcie performatywne” (Jurczak) — Aleksiej Jurczak, 2005
antycypacja 16 lat
Źródło w regionie: Stefan Nowak, „System wartości społeczeństwa polskiego”; Warszawa, 1979
Obieg globalny: zanik kapitału społecznego i więzi stowarzyszeniowych (Bowling Alone) — Robert D. Putnam, 1995
wpływ udokumentowany 37 lat
Źródło w regionie: Jurij Łotman, „О семиосфере (O semiosfere)”; Tartu, 1984
Obieg globalny: cyfrowa semiosfera (digital semiosphere) — John Hartley, Indrek Ibrus, Maarja Ojamaa, 2021
autor z regionu 0 lat — obie strony to ten sam tekst
Źródło w regionie: Mihai Nadin, „Interface design: A semiotic paradigm”; Braszów / Bukareszt, 1988
Obieg globalny: komputer jako maszyna semiotyczna; semiotyka interfejsu — Mihai Nadin, 1988
antycypacja 22 lata
Źródło w regionie: Stanisław Lem, „Fiasko”; Kraków, 1986
Obieg globalny: teoria ciemnego lasu (dark forest theory) — Liu Cixin, 2008
autor z regionu 25 lat
Źródło w regionie: Viktor Mayer-Schönberger, „Studia prawnicze na Uniwersytecie w Salzburgu (Mag. iur. 1988, Dr. iur. 1991), habilitacja z prawa informacji w Grazu (2001)”; Salzburg / Graz, 1988
Obieg globalny: datafication (rozdział „Datafication” w „Big Data”) — Viktor Mayer-Schönberger i Kenneth Cukier, 2013
doświadczenie historyczne 17 lat
Źródło w regionie: Budowa administracji, instytucji nadzoru i prywatyzacja w Polsce, Czechach, na Słowacji, Węgrzech, w Słowenii, Bułgarii, Estonii, na Łotwie i Litwie po 1989 r. — Odbudowa państw postkomunistycznych Europy Środkowej i krajów bałtyckich; Warszawa / Praga / Budapeszt / Bratysława / Lublana / Tallinn / Ryga / Wilno / Sofia, 1990
Obieg globalny: eksploatacja państwa przez partie rządzące i rola konkurencji politycznej (state exploitation) — Anna Grzymała-Busse, 2007
doświadczenie historyczne 6 lat
Źródło w regionie: Słabość państwa postsowieckiego lat 90.: niezdolność do ściągania podatków, egzekwowania umów i ochrony własności — Rozpad instytucji państwowych w Rosji po 1991 r.; Moskwa, 1991
Obieg globalny: słabe państwo a prawa jednostki (weak state); liberalizm jako zależny od zdolności państwa — Stephen Holmes, 1997
doświadczenie historyczne 10 lat
Źródło w regionie: Rządy imperium rosyjskiego i Związku Sowieckiego nad krajami bałtyckimi, Polską, Ukrainą i resztą regionu, zakończone w latach 1989–1991 — Panowanie Rosji i ZSRR nad Europą Środkowo-Wschodnią; Warszawa / Wilno / Ryga / Kijów, 1991
Obieg globalny: globalna krytyka postkolonialna obejmująca przestrzeń postsowiecką — David Chioni Moore, 2001
kontrapunkt 19 lat — źródło z regionu późniejsze niż sformułowanie globalne
Źródło w regionie: Maria Todorova, „Imagining the Balkans”; Sofia, 1997
Obieg globalny: orientalizm (Orientalism) — Edward W. Said, 1978
doświadczenie historyczne 0 lat — obie strony to ten sam tekst
Źródło w regionie: Ewa M. Thompson, „Imperial Knowledge: Russian Literature and Colonialism”; Warszawa, 2000
Obieg globalny: postkolonialne odczytanie imperium rosyjskiego — Ewa M. Thompson, 2000
autor z regionu 8 lat
Źródło w regionie: Michael Obersteiner, „Studia podyplomowe na Universität für Bodenkultur i w Institut für Höhere Studien w Wiedniu; od 1993 r. praca w programie leśnym IIASA w Laxenburgu”; Wiedeń / Laxenburg, 1993
Obieg globalny: BECCS jako źródło emisji ujemnych i narzędzie zarządzania ryzykiem klimatycznym (Managing Climate Risk) — Michael Obersteiner i współautorzy, 2001
doświadczenie historyczne 17 lat
Źródło w regionie: Ustawa z 26 listopada 1998 r. o dostosowaniu górnictwa węgla kamiennego do funkcjonowania w warunkach gospodarki rynkowej oraz szczególnych uprawnieniach i zadaniach gmin górniczych; towarzyszący jej górniczy pakiet socjalny — Restrukturyzacja górnictwa węgla kamiennego w Polsce (program 1998–2002); Górny Śląsk, 1998
Obieg globalny: sprawiedliwa transformacja (just transition) jako rama polityki publicznej — ILO, Guidelines for a just transition (Tripartite Meeting of Experts), 2015
doświadczenie historyczne 0 lat — obie strony to ten sam tekst
Źródło w regionie: Solidarity and Just Transition Silesia Declaration — COP24 w Katowicach — Śląska Deklaracja o Solidarnej i Sprawiedliwej Transformacji; Katowice, 2018
Obieg globalny: sprawiedliwa transformacja w porządku negocjacji klimatycznych ONZ — szefowie państw i rządów obecni na COP24 (prezydencja polska), 2018
doświadczenie historyczne 0 lat — obie strony to ten sam tekst
Źródło w regionie: Just Transition Fund (rozporządzenie (UE) 2021/1056) i terytorialne plany sprawiedliwej transformacji — Polskie regiony węglowe jako główny adresat Funduszu na rzecz Sprawiedliwej Transformacji; Górny Śląsk / Wielkopolska Wschodnia / Bełchatów / Wałbrzych / Małopolska Zachodnia, 2021
Obieg globalny: Mechanizm Sprawiedliwej Transformacji w Europejskim Zielonym Ładzie — Parlament Europejski i Rada UE (rozporządzenie (UE) 2021/1056, po propozycji Komisji ze stycznia 2020 r.), 2021
kontrapunkt 24 lata — źródło z regionu późniejsze niż sformułowanie globalne
Źródło w regionie: Kalevi Kull, „Copy versus translate, meme versus sign: development of biological textuality”; Tartu, 2000
Obieg globalny: mem jako replikator kultury (memetics) — Richard Dawkins, 1976
kontrapunkt 16 lat
Źródło w regionie: Árpád Szakolczai, „Reflexive Historical Sociology (rozwinięcie w artykule „Liminality and Experience”, International Political Anthropology 2(1), 2009, oraz w „Permanent Liminality and Modernity”)”; Budapeszt / Cork, 2000
Obieg globalny: myślenie liminalne (liminal thinking) — Dave Gray, 2016
autor z regionu 23 lata
Źródło w regionie: Anton Korinek, „Studia prawnicze (cand. iur. 1997) i ekonomiczne (magisterium 2000) na Uniwersytecie Wiedeńskim”; Wiedeń, 2000
Obieg globalny: frontier AI (Frontier AI Regulation: Managing Emerging Risks to Public Safety) — Markus Anderljung, Joslyn Barnhart, Anton Korinek i in., 2023
antycypacja 8 lat
Źródło w regionie: Zygmunt Bauman, „Liquid Love: On the Frailty of Human Bonds”; Warszawa / Leeds, 2003
Obieg globalny: epidemia samotności (loneliness epidemic); „samotni razem” (alone together) — Sherry Turkle; Vivek Murthy, 2011
autor z regionu 8 lat
Źródło w regionie: Jewgienij Morozow, „Urodzony w Soligorsku; studia na American University in Bulgaria; praca w Transitions Online nad nowymi mediami w krajach poradzieckich”; Soligorsk / Błagojewgrad / Praga, 2005
Obieg globalny: solucjonizm technologiczny (technological solutionism) — Evgeny Morozov, 2013
antycypacja 3 lata
Źródło w regionie: Alexandra Dumitrescu, „Interconnections in Blakean and Metamodern Space”; Kluż, 2007
Obieg globalny: metamodernizm jako oscylacja między nowoczesnym entuzjazmem a ponowoczesną ironią (Notes on metamodernism) — Timotheus Vermeulen, Robin van den Akker, 2010
doświadczenie historyczne 13 lat
Źródło w regionie: Cyberataki z kwietnia–maja 2007 r. i umowa Estonia–Luksemburg o ambasadzie danych (2017) — Ataki DDoS na Estonię (2007) i estońska „ambasada danych” w Luksemburgu (2017); Tallinn, 2007
Obieg globalny: cyfrowa suwerenność jako kontrola państwa nad własną infrastrukturą i danymi — Pohle i Thiel (synteza dyskursu); Floridi, 2020
wpływ udokumentowany 10 lat
Źródło w regionie: Tomáš Mikolov, „Doktorat „Statistical Language Models Based on Neural Networks” (VUT Brno, 2012) i artykuł „Recurrent neural network based language model” (Interspeech 2010)”; Brno, 2010
Obieg globalny: wielkoskalowe modele językowe (Language Models are Few-Shot Learners, GPT-3) — Tom B. Brown i in., 2020
wpływ udokumentowany 11 lat
Źródło w regionie: Tomáš Mikolov, „Doktorat „Statistical Language Models Based on Neural Networks” (Wydział Informatyki VUT Brno, obrona 2 X 2012) oraz model językowy RNN (Interspeech 2010); w 2013 r. w Google: word2vec”; Brno, 2010
Obieg globalny: modele bazowe (foundation models) — Rishi Bommasani, Percy Liang i in. (Stanford CRFM), 2021
wpływ udokumentowany 5 lat
Źródło w regionie: Johannes Fürnkranz, „Preference-based reinforcement learning: a formal framework and a policy iteration algorithm (z Eyke Hüllermeierem, Weiwei Chengiem i Sang-Hyeunem Parkiem)”; Wiedeń / Darmstadt, 2012
Obieg globalny: uczenie ze wzmocnieniem z preferencji ludzkich (deep RL from human preferences) — Paul Christiano, Jan Leike i in., 2017
wpływ udokumentowany 9 lat
Źródło w regionie: Tomáš Mikolov, „Doktorat „Statistical Language Models Based on Neural Networks” (FIT VUT, promotor Jan Černocký); współautorstwo „DeViSE: A Deep Visual-Semantic Embedding Model” (NIPS 2013)”; Brno, 2012
Obieg globalny: wspólna przestrzeń osadzeń obraz–tekst (CLIP) — Alec Radford i in., OpenAI, 2021
autor z regionu 4 lata
Źródło w regionie: Łukasz Kaiser, „Studia informatyczne w Instytucie Informatyki Uniwersytetu Wrocławskiego; habilitacja tamże (2013)”; Wrocław, 2013
Obieg globalny: Transformer (Attention Is All You Need) — Ashish Vaswani, Noam Shazeer, Niki Parmar, Jakob Uszkoreit, Llion Jones, Aidan N. Gomez, Łukasz Kaiser, Illia Polosukhin, 2017
autor z regionu 4 lata
Źródło w regionie: Illia Polosukhin, „Studia w Narodowym Uniwersytecie Technicznym „Charkowski Instytut Politechniczny” (2008–2013)”; Charków, 2013
Obieg globalny: Transformer (Attention Is All You Need) — Ashish Vaswani, Noam Shazeer, Niki Parmar, Jakob Uszkoreit, Llion Jones, Aidan N. Gomez, Łukasz Kaiser, Illia Polosukhin, 2017
wpływ udokumentowany 3 lata
Źródło w regionie: Dzmitry Bahdanau, „Neural Machine Translation by Jointly Learning to Align and Translate (z Kyunghyunem Cho i Yoshuą Bengio)”; Mińsk / Brema / Montreal, 2014
Obieg globalny: Transformer (Attention Is All You Need) — Ashish Vaswani, Noam Shazeer, Niki Parmar, Jakob Uszkoreit, Llion Jones, Aidan N. Gomez, Łukasz Kaiser, Illia Polosukhin, 2017
doświadczenie historyczne 0 lat — obie strony to ten sam tekst
Źródło w regionie: Jewgienij Gorżałcan (blog „zuhel”), „Технология уничтожения (wpis na LiveJournal)”; Moskwa, 2014
Obieg globalny: okno Overtona jako „technologia” stopniowej legalizacji tego, co niewyobrażalne (wersja spiskowa pojęcia) — Jewgienij Gorżałcan, za schematem Joe Cartera (2011), 2014
doświadczenie historyczne 0 lat — obie strony to ten sam tekst
Źródło w regionie: Dezinformacja wokół Krymu, Donbasu i zestrzelenia MH17 (2014); uruchomienie StopFake w Kijowie 2 marca 2014 r. — Rosyjska wojna informacyjna towarzysząca aneksji Krymu i wojnie w Donbasie; odpowiedź StopFake; Kijów / Krym / Donbas, 2014
Obieg globalny: post-truth jako eksport rosyjskiej „wojny z rzeczywistością” (weaponization of information) — Peter Pomerantsev i Michael Weiss (2014); Timothy Snyder (2017–2018), 2014
autor z regionu 2 lata
Źródło w regionie: Sandra Wachter, „Studia prawnicze na Uniwersytecie Wiedeńskim, praca w austriackim Federalnym Ministerstwie Zdrowia, doktorat w Wiedniu”; Wiedeń, 2015
Obieg globalny: wyjaśnienia kontrfaktyczne (counterfactual explanations) jako forma prawa do wyjaśnienia — Sandra Wachter, Brent Mittelstadt, Chris Russell, 2017
doświadczenie historyczne 5 lat
Źródło w regionie: Ustawa z dnia 21 lutego 2019 r. o zmianie niektórych ustaw w związku z zapewnieniem stosowania RODO (Dz.U. 2019 poz. 730), art. 70a Prawa bankowego — Nowelizacja Prawa bankowego — art. 70a (prawo do wyjaśnienia oceny zdolności kredytowej); Warszawa, 2019
Obieg globalny: prawo do wyjaśnienia decyzji algorytmicznej (right to explanation; RODO art. 22, AI Act art. 86) — Unia Europejska, 2024
doświadczenie historyczne 4 lata
Źródło w regionie: Algorytmiczne profilowanie pomocy dla bezrobotnych; raport Fundacji Panoptykon „Profiling the Unemployed in Poland” (2015); wyrok Trybunału Konstytucyjnego K 53/16 (2018) — Profilowanie bezrobotnych w polskich urzędach pracy (2014–2019); Warszawa, 2015
Obieg globalny: stronniczość i nieprzejrzystość automatycznego podejmowania decyzji w sektorze publicznym (AlgorithmWatch, „Automating Society”) — AlgorithmWatch / Jędrzej Niklas, 2019
doświadczenie historyczne 5 lat
Źródło w regionie: Wysoka wrogość międzypartyjna w młodych demokracjach regionu w pomiarach CSES 2005–2016; Polska po 2015 r. jako przypadek polaryzacji „odgórnej” — Systemy partyjne Europy Środkowo-Wschodniej (zwłaszcza Węgry i Polska); Budapeszt / Warszawa, 2015
Obieg globalny: polaryzacja afektywna w systemach wielopartyjnych (Affective Polarisation Index) — Andres Reiljan, 2020
kontrapunkt 4 lata — źródło z regionu późniejsze niż sformułowanie globalne
Źródło w regionie: Piotr Litwin, Marcin Miłkowski, „Unification by Fiat: Arrested Development of Predictive Processing”; Warszawa, 2020
Obieg globalny: przetwarzanie predykcyjne jako jednolita teoria mózgu — Andy Clark / Karl Friston, 2016
doświadczenie historyczne 0 lat — obie strony to ten sam tekst
Źródło w regionie: Polska wersja gry „Bad News” i badanie międzykulturowe prebunkingu, „Prebunking interventions based on „inoculation” theory can reduce susceptibility to misinformation across cultures”; Polska (próba 1332 osób), 2020
Obieg globalny: prebunking (termin w tytule artykułu) — Jon Roozenbeek, Sander van der Linden, Thomas Nygren, 2020
doświadczenie historyczne 0 lat — obie strony to ten sam tekst
Źródło w regionie: Pierwsza masowa kampania prebunkingowa na platformach społecznościowych, zapowiedziana na koniec sierpnia 2022 r. — Kampania prebunkingowa Jigsaw (Google) w Polsce, Czechach i na Słowacji wobec dezinformacji o uchodźcach z Ukrainy; Polska / Czechy / Słowacja, 2022
Obieg globalny: prebunking jako skalowalna „szczepionka” przeciw manipulacji (Science Advances, Foolproof) — Jon Roozenbeek, Sander van der Linden i in., 2022
doświadczenie historyczne 0 lat — obie strony to ten sam tekst
Źródło w regionie: Sfabrykowane nagranie, w którym prezydent Ukrainy wzywa żołnierzy do złożenia broni; równolegle zhakowany pasek informacyjny telewizji Ukraina 24 — Deepfake z kapitulacją Wołodymyra Zełenskiego; Kijów, 2022
Obieg globalny: deepfake jako narzędzie wojny informacyjnej; pierwszy szeroko analizowany deepfake polityczny użyty podczas wojny — Chesney i Citron (scenariusz z 2019 r.), DFRLab (2022), Twomey i in. (PLOS ONE, 2023), 2022
kontrapunkt 1 rok
Źródło w regionie: Evgeny Morozov, „Studia w American University in Bulgaria; praca jako dyrektor ds. nowych mediów w czeskiej organizacji Transitions Online; następnie „Critique of Techno-Feudal Reason””; Błagojewgrad / Czechy, 2022
Obieg globalny: technofeudalizm (technofeudalism) — Yanis Varoufakis, 2023
Architektura korpusu
Korpus obejmuje 182 pojęcia podzielonych na dziesięć obszarów tematycznych — w 109 z nich udokumentowano środkowoeuropejski rodowód. Otwórz pełny katalog 182 pojęć →
30 pojęć · 22 z rodowodem
Granice poznania, przyczynowość, dowodzenie i architektura wiedzy naukowej.
Wszystkie w dziedzinie „Epistemologia” (30) →8 pojęć · 7 z rodowodem
Umysł, uwaga, heurystyki poznawcze oraz uwikłanie myślenia w otoczenie.
Wszystkie w dziedzinie „Kognitywistyka” (8) →5 pojęć · 2 z rodowodem
Kategorie bytu, emergencja, poziomy organizacji materii i informacji.
Wszystkie w dziedzinie „Ontologia” (5) →23 pojęć · 14 z rodowodem
Sprzężenia zwrotne, odporność sieci, katastrofy i dynamika układów złożonych.
Wszystkie w dziedzinie „Systemy i złożoność” (23) →20 pojęć · 14 z rodowodem
Teoria gier, projektowanie mechanizmów, asymetria informacji i instytucje.
Wszystkie w dziedzinie „Decyzje i ekonomia” (20) →23 pojęć · 10 z rodowodem
Ekonomia uwagi, protokoły sieciowe, suwerenność cyfrowa i anatomia platform.
Wszystkie w dziedzinie „Cyberprzestrzeń i platformy” (23) →28 pojęć · 16 z rodowodem
Modele językowe, transformery, prawa skalowania, bezpieczeństwo i wyrównanie AI.
Wszystkie w dziedzinie „Architektura AI” (28) →21 pojęć · 12 z rodowodem
Hegemonia, kapitał symboliczny, propaganda, kaskady preferencji i przemoc.
Wszystkie w dziedzinie „Kultura i władza” (21) →4 pojęć · 3 z rodowodem
Sprawiedliwość, odpowiedzialność w systemach rozproszonych i dylematy technologiczne.
Wszystkie w dziedzinie „Etyka i normy” (4) →20 pojęć · 9 z rodowodem
Antropocen, granice planetarne, transformacja energetyczna i ryzyka egzystencjalne.
Wszystkie w dziedzinie „Horyzont i ekologia” (20) →